Filozofski Rečnik

Afekcija – opšti termin kojim se označava emocionalni aspekt doživljaja (za razliku od spoznajnih i voljnih doživljaja).

Aham-kara (sansk.), „faktor ja“, „samosvest“, više u psihološkom nego u metafizičkom smislu (usp. atman). – Karaterističan ter­min u analizi svesti samkhya filozofije, gde predstavlja treći stepen manifestacijje bivstva (tattva) duha (puruša) u prirodi (pra­kriti). Zbog svog položaja između uma (buddhi, v.) i razuma (manas, v.) gubi često u kasnijoj filozofiji svoj bitni smisao, u ve­danti zbog metafizičke afirmacije atmana, a u budizmu zbog njegove negacije, pa popri­ma sve više moralno negativno značenje egoizma ili iluzorne predodžbe o vredno­sti vlastitog ja.

Akaša (sansk.), prostor, eter; termin izveden iz osnove kas- „očitovati se“, „prosijavati“ jedan od osnovnih termina orijentalne me­tafizike svjetlosti i teorije o. U teoriji o elementima osjetnosti Akaša je kao peti ele­ment nosilac zvuka i životne energije i u tom smislu praelement koji se identificira sa stvaralačkim božanstvom Brahmom. ­U klasičnim filozofskim sistemima Akaša kao pojam prostora dobiva dva osnovna smisla: 1) .ograničeni prostor. koji omeđu­je neko telo i određuje orijentacione od­nose u geografskom smislu (strane sveta). Specifični termin za prostor u ovom empi­ričkom smislu je dis; 2) .neograničeni prostor. koji nije zamjetljiv kao element neposredne osjetne realnosti, nego dobiva transcendentalni i metafizički smisao. Za razumevanje tog smisla bitna je pretpo­stavka da u indijskoj filozofiji ne postoji paralelizam u obradbi pojmova „prostor“ i „vreme“ nego Akaša u ontološkom smislu redovno predstavlja zajednički osnov empiriskog prostora i vremena (dis i kala). Kao metempirički „čisti element“ Akaša je već u Vedama nosilac zvuka besmrtne i trajne stvaralačke reči božanske objave. Po toj funkciji Akaša je praelement iz kojeg potiče i u koji se vraća božanska emanacija svjetova (kalpa). To je rezervoar kosmičke snage i njene moraine uvetnosti, koja pret­postavlja kontinuitet latentnog pamćenja (alaya) ili „održavanje prošlosti u samoj sebi“ po vlastitoj energiji i „njeno postojanje iz­van svesti“, u ontičkim okolnostima gde individualizirana svest više ne postoji.

Akcija (lat. actio = delovanje), radnja, delatnost, činjenje

‘Akl (islam.): um u smislu nus (v.) u helenskoj filozofiji (v. ruh. i nafs).

Akt (lat. actus = čin, delovanje). Aristotel je prvi upotrijebio pojam .akt. (energeia) u ve­zi s potencijom (dynamis), da bi obrazložio postajanje bića. U filozofiji srednjega veka akt kao prevod grčke energeia znači isto što i dovršenje i „ispunjenje“, „ozbiljenje“. Aktualitet kao suprotnost mogućnosti da­nas većinom prevodimo sa zbiljnost. Već za Aristotela pojmovi mogućnost i zbiljnost označavaju dva temeljna modaliteta bitka bića. Akt je postajanje ili razvijanje nečega iz njegova nerazvijena stanja do njegove pune zbiljnosti. To znači da zbiljnost ne nastaje iz puke logičke mogućnosti nego iz sasvim određenih zasada i nadarenosti što ih biće nosi u sebi kao klicu koja se razvija u zbiljnost. Te nerazvijene zasade bića Aristotel naziva dynamis (lat. potentia), to jest realnom mogućnošću koju akt razvija, ozbiljuje i dovršava u aktualnost ili zbiljnost. U procesu razvijanja razlikujemo dve vrste akata. Već prema tome, da u su nekim ak­tom ozbiljene sve realne mogućnosti ili je njim postignut samo neki stupanj koji sadrži realne mogućnosti za dalji razvitak, govo­rimo o završenim i nezavršenim aktima. Akt je u najširem značenju sve što neodređenost dovodi u određenost i što jedno sta­nje mijenja u drugo. Aristotel razlikuje ak­cidentalnu promenu, u kojoj akt mijenja samo akcidencije kao što je oblikovanje ko­mada mramora u kip pri čemu mramor ostaje mramor, od supstancijalne promene, u kojoj biće ne postaje samo drugačijim bićem kao u akcidentalnoj promeni nego ono postaje drugo, novo biće. Primjer takve bitne promene pruža pre svega asimilaci­ja kod živih bića koja anorganske i tuđe stvari kao hranu u živom organizmu pretva­ra u njegovu vlastitu supstanciju. Osim tih oblika promene i zbivanja u svetu te vrsta akata koji unutarsvjetovna bića dovode iz realne mogućnosti u zbiljnost, hriščanska fi­lozofija je razvila naučavanje o nastajanju sveta iz ništa. To je poznato kao nauka o čistom aktu (actus purus). Međutim i u određenju čistog akta razlikuju se Aristotel i hriščanska filozofija. Jer, dok je Čisti akt u tomističkoj filozofiji zapravo definicija Boga kao beskonačnog bića koje je sve konačno stvorilo iz ništa pomoću akta koji kao i sam Bog prethodi potenciji, dotle čisti akt u Aristotelovoj filozofiji nije beskonačna osoba koja stvara iz ničega nego kao noesis noeseos označava sami večni bitak koji kao nepokretni pokretač i poslednja svrha sve pokreće a da se sam ne kreće.

Aktualan, važan za sadašnjost, suvremen, presudan za ovaj čas, zbiljski relevantan, delotvoran.

Aktualitet (lat actualitas): zbiljnost, ono što je sada neposredno prisutno, delotvornost za razliku od potencijalnosti (v.) i virtualno­sti (v.).

Aktualizacija je prelaz ili prevođenje iz sta­nja mogućnosti u stanje zbiljnosti; ozbilje­nje.

Aktualizirati, ozbiljiti, opšte učiniti suvreme­nim, zbiljski prisutnim. U Aristotelovsko­skolastičkoj terminologiji aktualizacija znači prevođenje iz mogućnosti, potencijalno­sti (v.) u čin, u zbilju, u aktualnost. Reali­ziranje mogućnosti. Ostvarivanje neke ideje ili pomisli.

Anatta (pmi): negacija metafizičkog samosvoj­stva (v. atman) kao duhovnog principa makrokozma i mikrokozma u indijskoj filozofiji, specifična za Buddhinu nauku; prven­stveno negacija postojanosti (aničea) kako apsolutnog tako i individualiziranog duha u sveopštem toku zbivanja (sam sara). Ovaj se Buddhin stav direktno suprotstavlja vedan­tinskom „tat tvam asi“ („to si ti“) u protui­zreci: „na me’so atta“ – „ovo nije moj atman“. Takvo gledanje na zbilju sveta i života, koju Buddha ne negira, odgovara nje­govu stavu irelacionalnosti ili nepostojanja bilo kakvog bivstvenog odnosa između nir­vane i samsare, kako u materijalnom tako i u duhovnom pogledu.

Apsolutno (lat. absolutum), ono odrešeno od svih uveta i ograničenja, pa prema tome bezuvetno, neograničeno i samodostatno, u sebi završeno, potpuno i savršeno. Prem­da se pod tim imenom javlja tek u kasnijoj filozofiji, pojam apsolutnoga igra značajnu ulogu već u antičkom mišljenju kao samo­dostatnost (autarheia) onoga sveprisutnoga, prvoga i jedinog, kao što je Parmenidov bitak, Platonova ideja dobra s onu stranu po­javnoga sveta pa i samih bitnosti i Aristo­telovo najbićevnije biće u svojemu prisebit­ku kao svetu imanentan prvi pokretač. U hrišćanskom mišljenju srednjega veka ono se aspolutno shvata kao bitak pri-samome­sebi i od-sama-sebe (ens a se), i takav bitak pripada samo osobnome Bogu koji je svetu transcendentan, dok sva bića u svetu kao od njega stvorena imaju svoj bitak po drugome (ens ab alio). Stoga sve odredbe imanentnog bitka i transcendentnog bitka Božjeg valja razumjeti samo u smislu ana­logije (v.). Pojam apsolutnoga kao supstantiv prvi je u metafiziku uveo Nikola Kuzan­ski kako bi njime označio beskrajnost i bes­konačnost bitka Božjeg. Za Kanta pojam apsolutnog ponajpre znači oznaku nečega što se promatra po sebi, kao takvo ono je nedosjetno, spoznaji transcendentno, ne­spoznatljivo i pristupačno samo praktičnom umu. Fichte određuje ono apsolutno kao subjekt ili čisti Ja koji sam sebe pro­ducira i u svojoj delatnosti postavlja celokupnu zbiljnost ili predmetnost, a za Scheuinga ono apsolutno je iskonsko jedinstvo subjekta i objekta. prirode i duha. U apso­lutnom idealizmu Hegela kao vrhuncu no­vovekovne metafizike subjektivnosti, ono apsolutno se poima kao sveobuhvatni tota­litet i proces koji u sebi sadržava ne samo identitet sa samim sobom nego i razliku, refleksiju u sebi kao drugotnosti. S tog je stajališta apsolutno baš po tome apsolutno što nije naprosto ab-solutno, tj. od-rešeno i time makar negativno upućeno na nešto drugo od sebe, nego kao ne-ab-solutno ono bivajući drugo ostaje ono samo. Scheuingo­vu apsolutnom kao pukoj apstraktnoj jed­nakosti sa sobom, Hegel suprotstavlja svoj pojam apsolutnog kao celine i konkrekcije: .o apsolutnome valja reći da je upravo rezultat, da je tek na koncu ono što uistinu jest; a u tome se upravo sastoji njegova pri­roda da bude ono zbiljsko, subjekt ili samo­bivanje. (Fenomenologija duha, Predgovor). Tako shvaćeno apsolutno samo se sebi otuđuje kao priroda i u istoriji sebi vraća kao duh te najzad zaokružuje u sveprisutno je­dinstvo svega onostranog i ovostranog.

Atman (sansk.): nominativ zamenice „sebe“ (Iat. ipseitas, engl. the Self, franc. It Soi, njem. das Selbst); samosvojstvo. Prevodi se kao „svest“, „duh“ ili „duša“, „transcendentalni subjekt“, prema evropskim analogijama u različitim sistemima. – Termin „svest“ najbolje odgovara sistemu vedarlte, gde učenje o Atmanu izražava panteistički iden­titet individualne ili parcijalne svesti sa apsolutnom ili sveobuhvatnom (aramAtman), koja je opet identična s postojanošću celovitog bitka (brahman), u odnosu prema kojemu je tok pojavnog bitka prividan – „Duh“ ili „duša“ odgovara često smislu atmana u nyaya – vaišešika nauci. – Budući da budizam negira postojanost, identi­tet i metafizičku supstancijalnost Atmana (v. anatta), ali ga zato ipak u spoznajnom smi­slu ne identificira s empiričkim ja (aham), može se tu atman, koji i inače ima bitno spoznajnu funkciju, shvatiti kao „transcen­dentalni subjekt“. Pojam svesti ili duha u metafizičkom ili spoznajnom smislu nije u indijskoj filozofiji bivstveno nikad shvaćen toliko egocentrično da bi se mogao prevesti izrazom „ja“ (aham).

Atribut (lat. attributum = prideljen, dodije­Ijen), kao filozofijski pojam već od Aristo­tela, za razliku od slučajnih svojstava, označava bitno, nužno svojstvo neke stvari, koje se može pomišljati i nezavisno od stvari sa­me. Kod Descartesa i Spinoze označava bit­no, nepromenljivo, osnovno svojstvo supstance (v.), način opstojanosti supstance, za razliku od moda kao promenljivih načina pojavnosti atributa.

Avidya (sansk.; pali: Avigjgja), metafizičko neznanje, osnov učenja o neadekvatnosti (v.) emipirijske spoznaje; ishodišna pretpo­stavka indijskog iracionalizma, zajednička svim sistemima. Odnosi se prvenstveno na relativnost racionalne, spoznaje. Redovno ne služi opravdanju agnostičkih stavova, nego kao osnov pozitivne metafizike spo­znaje – u vedanti se avidyom naziva spo­znaja prividnog sveta koji nam iluzija o parcijalnosti bitka nameće kao nadgradnju nad istinskim sveobuhvatnim bitkom, koji je apsolutni duh (v. may-a, upadhi – brah­man, atman). – u gjainizmu se učenje o avidyi interpretira relativističkom teorijom suda. – Iz sličnih pretpo­stavki o dialektičkom relativizmu spoznaje izvodi u budizmu osobito Nagar­gjuna teoriju ništavila (v. sunyata). – Spoznajnoteorijskom stavu o avidyi odgovara na drugim životnim po­dručjima nauka o zaslijepljenosti (moha) i o životnoj žeđi (tanha) kao korenu egzi­stencijalnog prianjanja. – Uviđajući iracio­nalnu prirodu avidye, indijska filozofija traži i odgovarajuće putove „oslobođenja“ (mokša) ili „utonuća“ (nirvana) sredstvima „realizacije“ istine – Ipak, je dokončanje neznanja redovno moguće jedi­no pomoću znanja u višem intuitivnom i iracionalnom gnostičkom smislu (v. prag­jna). – Metafizički problem neznanja ili neadekvatnosti spoznaje u najužoj je vezi s problemom metafizičke opstojanosti spo­znajnog subjekta kao nosioca svesti (atman). Polazeći od srodne formulacije trans­cendentalnog (v.) subjekta kod Kanta, su­vremeni indijski filozof K. C. Bhattacha­ryya formulira ishodišnni problem filozofije ovako: „Kant smatra da je naše „Ja“ („self“) nužda mišljenja i predmet moralnog uverenja ali je samo po sebi nespoznatljivo. Moj je stav, s jedne strane, da je „Ja“ nezamisuvo, a s druge strane, iako nije spoznato nego je samo predmet uverenja – ali ne neophodno samo predmet moralnog uverenja – treba pretpostaviti mogućnost da ga spoznajemo bez mišljenja… Kontem­placija jastva kao istine može polaziti i od drugih oblika svesti, a ne samo od moral­nog. Isto tako nije neminovno da se moral­na svest razvija u takvu vrstu kontemplacije. . . Time se zapravo nanovo otvara čitavo spoznajnoteorijsko pitanje o smislu mišljenja i znanja.

Ayatana (sansk. i pali), termin za šest „unutrašnjih“ i šest „vanjskih“ područja, osnova ili relata osjetnosti. Unutrašnjih ima šest sposobnosti (indriva) osjetnog zamjećivanja: vid, sluh, njuh, okus, miris i razum (manas), a vanjski subjektivna područja podražaja ili utisaka (phassa). Predmetno područje, ra­zuma je dharma (v.) u smislu psihiclci objekt (mano-dhatu). – Ova je teorija osjetnosti osobito razrađena u Buddhinoj nauci.

Beskonačno ili bezgranično je ono što nema svršetka, što nema granica, što se ne može do kraja domisliti. Tako su beskonačni prostor i vreme kojima, kad zamislimo konac (kraj) odmah taj konac (kraj) i prekoračujemo, i tako u beskraj, jer ih ne možemo izmjeriti ni bilo kako brojčano odrediti.

Bezgraničan, beskonačan.Bezuvetno, što nije graničeno nikakvim uvetima, pretpostavkama, što se zbiva ap­solutno slobodno i nije ničim predodređeno. Za Kanta je bezuvetno ono što „nas nužno nagoni da iziđemo izvan granica is­kustva i svih pojava“. Po J. H. Fichteu ima­ju „sva bića svoj osnov u bezuvetnom, tj. apsolutnom“. o pojmu bezuvetnog osobito su mnogo raspravljale filozofije religije.

Bhuta (sansk.), biće, ono što je nastalo, što postoji, realnost i njeni elementi, osobito fizički, koji se obično nazivaju maha-bhuta (veliki ili grubi elementi: zemlja, voda, va­tra, zrak i redovno eter). – Usp. dhatu.

Biće (gre. to on, lat. ens), to što jest, sve ono o čemu se može izreći da na neki način „jest“, ma što ono bilo: kamen ili kuća, bilj­ka ili životinja, čovek, istorijska zgoda, umetničko delo, stroj ili naprava, čuvstvo, pojam ili broj. Za biće kao biće sasvim je irelevantno na koji način bivstvuje, da u samo idealno (kao npr. broj) ili realno, itd., – ostaje dakle samo puki faktum da nešto jest ili bivstvuje, a to „nešto“ može biti što mu drago. Svako biće kao biće, međutim, mora biti određeno nešto (ili je ništa), dok s druge strane „jest“ (bivstvuje) samo po to­me što sudeluje u bitku (v.), ima svoju bićevnost (ili jestost) ili prisustvo po bitku, što ukazuje na razliku bića i bitka, koja se obično previđa, premda je ona na neki način prisutna u svakoj filozofiji, a ne manje i u „naivnom“ predontološkom razumeva­nju sveta.

Bit (grc. ousia, to ti en einai, lat. essentia) ili suština – ono što tvori postojanu prirodu neke stvari, temelj njezine određenosti, osebujnost nečega i stalni izvor njegovih bitnih svojstava. U odnosu na promenljiva stanja neke stvari, bit je ono istinsko i zbilj­sko što se ne mijenja i ostaje nepromen­ljivo. Za razliku od opstanka (v. existentia), da nešto jest, bit obeležava što je nešto (quidditas), njegovu unutrašnju jezgru po kojoj to nešto opstoji, ono opštenito i nužno što nadilazi sve pojedinačno, premda nema zasebnoga opstanka izvan pojedinačnih bića. – u logičkom značenju bit je prvo unutrašnje počelo koje omogućuje da nešto postoji (intema possibilitas) i njegov se po­jam izražava definicijom. – u sklopu savremenih filozofskih diskusija filozofijom biti ili esencijalizmom označava se sva filozof­ska tradicija od Platona do Hegela, budući da pomoću kategorijalnog para esscntia­-existentia – bitak sagledava jednostrano u vremenskom horizontu prošlosti, što poka­zuje i Aristotelov izraz .“to ti en einai“. ­“što bijaše biti“. Egzistencijalizam ovaj odnos obrće i polazeći od primata egzistencije nad esencijom dospijeva do obrnute meta­-fizike.

Bitak (gre. einai, lat. esse): supstantivirani in­finitiv glagola „biti“, središnji pojam filozo­fije. Za razliku od bića (v), bitak u ontologiji ne označava više nikakvo biće ili određeno „nešto“ a još manje tek bit (v.) nečega, nego naprosto prisustvo bića u celini, ništa dru­go nego da biće uopšte „jest“, a ne da nije (Parmenid: „Jest naime bitak, a nebitak ni­je“.). Biće dakle može biti biće samo po to­me što jest, što bitak prebiva u njemu, po­daruje mu njegovu bićevnost i čini ga vid­ljivim. Nasuprot biću, međutim, koje uvek mora biti ovo ili ono itd. u beskraj, ukratko ma što, ali je kao biće uvek određeno i posredovano, ograničeno i sadržajno „nešto“, bitak je naprosto neograničen, neodređen i „besadržajan“, i kao lišenost svakoga određenja on „je“ zapravo Ništa. Strogo uzevši, o bitku se stoga ne samo ne može reći što on jest, nego ni da uopšte „jest“, jer to bi prema uobičajenim pravilima logike nužno značilo da on istodobno nije da nije, tj. da u odnosu na Ništa (v.) ne bi bio obu­hvatan a time bi već spao na to da bude nešto što nije . . . sve drugo, i tako bio sve­den na biće. Ako, dakle, bitak bivstvuje ta­ko da istodobno „ništi“ kao Ništa, onda je svaka logička definicija bitka nemoguća, i to zato što je 1) svako suđenje upućeno na prethodno razumevanje kopule „jest“ odn. „nije“, 2) nije moguća ni definicija rodnih pojmova prema pravilu: definitio fit per ge­nus proximum et differentiam specificam, je ovi nemaju dalje višega roda, a kamoli tek nečega takvog što je 3) više od svakoga roda budući da je sama pri-roda (fysis, kako Grci nazivahu bitak)!? Svaki se logički sud, naime, služi kopulom „jest“, kako bi tim „predikativnim“ bitkom označio neko je­dinstvo S i P. Definicija pak pretpostavlja viši rodni pojam, u ovom slučaju da je to „jest“ već nekako poznato. Tako nastaje svo­jčvrstan „onto-Logički krug“: definirati se može samo pomoću toga „jest“, koje upravo tek treba da budu definirano! Ali kako to da se njime neprestano zbiljski definira sve i sva, kad ono samo ostaje nedefinirano i očito lde izvan dosega svega definiranja, dakle i logike uopšte? Štoviše, kako to onda u svakidasnjem životu ipak svi nekako ra­zumiju taj najopštiji, neodredljiv, logički nedohvatljiv pojam, shvataju što znači „bi­ti“, premda nikada nisu ni čuli za logiku, a još manje za ontologiju? – Da bi se su­dilo, mora se svagda kazati „jest“, mora se dakle prethodno već nekako razumjeti bitak. Svo razumevanje tek omogućuje sva­ku sintezu S i P u suđenju i tako upucuje na jedno pred-onto-Logičko iskustvo bitka što prethodi svakoj logici i pogađa bit čoveka kao raskrivanje bića iz bitka u istorijski svet, što Marx naziva „praksom“. Na taj način i ontologički krug dobiva svoje razrešenje: najviša opštenitost bitka nije više rodnoopsegovnog nego analognog karak­tera (v. analogia entis), i kao Logos (Hera­klit) sam prestupa svaku bićevnost bit što jest i vidokrug govora logike o njemu, upra­vo zato što kao razlog ne može više biti obrazložena, jer utemeljuje svaku onto­logiku. – Odatle Hegel može reći da je „Čisti bitak i Čisto Ništa jedno te isto“ (Wis­senschaft der Logik, Ed. Lasson, I.S.67), a Heidegger na tome gradi jednu od funda­mentalnih distinkcija svoga mišljenja ­ontološku diferenciju (v.) bitka i bića, koju je metafizika „zaboravila“, što iziskuje da se iznova pita o bitku.

Bitan: onaj koji se odnosi na bit (v.) nečega, pripada temeljnom uvetu neke stvari ili pojma, bez čega se nešto ne može ni zamisliti, budući da ga taj bitni element tek kon­stituira i od njega je neodvojiv.

Bivanje (grc. gignesthai, lat. fieri) ili postaja­nje – mijena u najopštijem smislu, pro­mena kao takva, obratanje nečega u drugo. Kao temeljno počelo Heraklitova mišljenja (panta rei) često se suprotstavlja „ukočenom“ i nepromenljivom bitku elejaca. Za Hegela, koji ističe kako nijedan stavak He­raklitova mišljenja nije ispustio iz svoje filozofije, bivanje (Werden) je podjednako glavno obeležje djegove dijalektike i shvaćeno kao jedinstvo suprotnosti. U „Znano­sti logike“ bivanje se određuje kao jedinstvo Bitka i Ništa, i njegovi su momenti nastajanje i nestajanje. Bivstvo, v. bit.

Buddhi (sansk.),“um“ mudrost; intelektualni princip višeg stepena nego manas (v.), po tome što nije vezan za osjetna područja is­kustvenog mišljenja. Definira se i kao „zna­nje o samom sebi“, također i u psihološkom smislu. – U sistemu samkhya (v.) drugi stupanj manifestacijje bivstva (tattva) i najviši izraz duha (puruša) u prirodi (prakriti).

Consequens (lat.): što iz nečega sledi. U događanju se tim pojmom označava posledica, u dokazivanju tvrdnja, a u silogizmu završni sud, zaglavak.

Čeznja, intenzivna i trajna tendencija u kojoj su nagonski porivi dobili pretežno čuvstveni i predodžbeni oblik, tako da se njezino kontemplativno obeležje nalazi u sukobu s neodređenom potrebom koja ne dovodi do akcije. Budući da je prvenstveno upućena na buduće ili na samo moguće, mnogi je smatraju vrlo pogodnim čuvstvom za filozofsko i umetničko stvaranje.

Čin (grc. energeia, lat. actus), radnja ili delovanje. U ontološkom smislu označava delatnost ili delotvornost bića, njegovo puno prisustvo, zbiljnost, nasuprot pukoj mogućnosti, kako je to prvi odredio Aristote!. U kolokvijalnoj upotrebi upućuje na realni svet za razliku od idealnoga, odnosno svega što je naprosto zamišljeno.

Činidba (grc. praxis, lat. actio), svršishodan postupak kojim se smera na unapred po­stavljeni cilj i u skladu s njime izabiru odgovarajuća sredstva za njegovo postizanje. Budući da takva delatnost ima svoju svrhu u sebi, delovanje (energeia) se i delo (er­gon) u svakom pogledu podudaraju, za raz­liku od tvorbe (v.) gde svrha delatnosti nije u delovanju nego u djelu izvan njega, kako se to u naše doba očituje u radu i teh­nici. Tu je odlučujuću razliku prvi radi­kalno utvrdio Aristotel već na samu početku Nikomahove etike. No najviši oblik činidbe i delatna života jest takav koji je posvešten najvišoj stvari, najviše je samodjelatan i samodostatan te pruža najveće blaženstvo i užitak, a to je misaono promatranje, motridba ili theoria.

Dharma (sansk.) i dhamma (pali). Termin kompleksnog značenja u indijskoj filozofiji uopšte, a osobito u budizmu, gde postaje središnji pojam i naziv za Buddhino učenje u celini. – Reč izvedena iz korena dhr ­znači „delati“, a u prvobitnom smislu obeležava sve što je podrška ili podloga mate­rijalnog ili moralnog opstanka. u tom smi­slu označava kosmičku zakonitost u kojoj je, prema nauci o karmanu (v.), moralni os­nov iskonskiji od materijalnog. Odatle su lako shvatljiva značenja: „vrlina“, „isprav­nost“, „istinitost“. – u Vedama se upotreb­Ijava u istom smislu kao rita (v.), tj. označava kosmički i moralni poredak. (Taj os­novni smisao uključuje i kineski taIv.) ­Daljnja značenja „uzročnost“ i „uzročni“ važna su osobito za budističku teoriju o po­javnoj prirodi sveta (abhidhamma). Budistima je dhamma ono što je brahman­skim filozofima brahman. Buddha je namerno na Mesto brahmana stavio pojam dhamma, na Mesto večne i nepromenljive svjetske duše ideju večnog nastanka i pro­lažnosti, a na mesto predodžbe o supstan­ciji predodžbu o nesupstancijalnosti, u tom se smislu termin upotrebljava i u pluralu (dhamma), znači .pojavu. u naj­širem smislu i odgovara grčkom terminu „fenomen“. Dhamma je „pojava“ u prvom redu kao predmet razuma (manas, v.), koji je najniži psihički organ, vezan za osjetno iskustvo, tako da se klasificira kao šesto osetilo. Budući da su predmeti osjetnosti sintetske tvorevine, a elementi zbiljnosti, koji ih tvore, podložni neprekidnoj mijeni u subliminalnom toku svesti (bhavanga­ sota), nazivaju se i ti elementi, u koje ulaze elementi osjetnosti i psihičkih stanja, dhamma. „Sve pojavne stvarl traju samo ko­liko jedna pomisao“ (Kathavatthu). u anali­tiei abhidhamme klasificirano je 89 takvih elemenata. Prema definiciji Buddhaghose „oni su lišeni istinskog bitka“ (nissatta). Je­dini dhamma koji nije tvorevina predodž­bene sinteze jest nibbana (v.). – Skolastičke definičije svih tih značenja termina dhamma razradio je osobito Buddhaghosa, polazeći od četiriju glavnih značenja: l) nauka, u smislu u kojem se Bud­dhin sistem u celini naziva tim imenom; 2) uzrok (sinonim za hetu); 3. moralna vrlina; 4) pojava u smislu „lišenosti istin­skog bitka“, kao obeležje fenomenalne egzistencije i njenih elemenata.

Dhatu (sansk.), element; najširi termin koji obuhvata najpre četiri „gruba“ fizička ele­menta (maha-bhfua) – zemlja, voda, vatra, zrak. Njima se obično dodaju neposredno još dva – eter (akaša v.) i element osjetne svesti, koji se u vedantinskoj klasifikaciji nekada naziva brahma-dhištu, a kod Buddhe vigjnana. u vaišešika (v.) klasifikaciji Akaša se diferencira u eter, prostor i vreme, a element svesti u atman i manas (v.). Tako se dobiva skala od devet elemenata, nazva­nih dravya (iz korena dru-, teći, bežati, rastvarati se). Najpoznatija Buddhina klasifi­kacija Dhatu obuhvata l8 elemenata podeljenih u tri skupine po šest paralelnih ni­zova: osetila (indriya, v.), njihova osjetna područja (ayatana) i odgovarajuće vrste svesti (vigjnana). – Terminom dhatu naziva­ju se, konačno, i elementi bilo koje klasifikacije (npr. afekata -kama-, bestelesnih stanja -arupa- itd.).

Dhyana (sansk.), meditativna zadubljenost koja se postiže intenzivnom koncentraci­jom na određeni duševni ili telesni pred­met. – u sistemu yoga (v.) dhyana kao pretposlednji član opšte duhovne discipline prethodi stanju pune sabranosti (samadhi). – u budizmu dhyana je opšti naziv za me­todu meditacije (v. pati termin gjhana), koji uključuje sva specifična obeležja, pa odgo­vara približno položaju yoge u celini među skolastičkim daršanama.

Diferencija (Iat. differentia = razlika), nesla­ganje, različitost između dve inače identične stvari. – u matematici: ona veličina koja se dobiva odbijanjem manje veličine od veće.

Diferencijacija (lat. differentia = razlika, različnost), misaoni postupak kojim se utvrđuju istančane razlike odnosno specifične oznake u nekom istovrsnom razvojnom procesu.

Distinkcija (lat.), razlikovanje. Jedna od os­novnih značajki spoznajne svesti, koja na osnovu uočavanja bilo stvamih bilo poj­movnih razlika prema srodnim odnosno oprečnim predmetima postiže željeni stu­panj razgovetnosti spoznaje. Vrednost distinkčije uz definiciju, odnosno pone­kad umesto nje, izražena je u poslovici: Qui bene distinguit, bene docet (tko dobro razlikuje, dobro, poučava).

Distinktan (lat.), razgovetan. Po Descartesu je sadržaj svesti distinktan kad je pored vlastite jasnoće pregledno razgraničen od svih drugih spoznaja.

Divizija (lat.): dioba, podela. Logički postu­pak kojim se određuje opseg pojma njegovim rasčlanjivanjem na podređene (vr­sne) pojmove. Svaka divizija sadrži (1) poj­movnu diobenu celinu (lat. totum divisi­onis) koja se prema (2) odabranom diobe­nom stajalištu (lat. fundamentum ili princi­pium divisionis) deli na stanovite (3) dio­bene članove (lat. membra divisionis).

Docta ignorantia (lat.), učeno neznanje, tj. spoznaja da se o božjem biću ne može ništa sigumo znati, da se apsolutno ne može poj­movno dohvatiti. Prema Scotu Eriugeni ni sam bog ne može sebe znati, jer ako bog sebe zna, tada se zna ili kao konačnost ili kao beskonačnost. Ako sebe zna kao konačnost, onda to protivreči pojmu boga. Znati sebe kao beskonačnost jest vlastita protivrečnost. Prema tome, bog sebe ne zna. Po­jam docta ignorantia razradio je Augustin. Često ga je upotrebljavao Bonaventura. Docta ignorantia je naslov glavnog djela Nikole Kuzanskog. Taj problem razrađivale su mnoge filozofije.

Doživljaj (prema .došiveti.) je najosnovniji i najširi pojam psihologije, a ponekad i ishodišnni pojam filozofije, koji se kao takav ne da definirati, iako se katkada u sklopu ontoloških razmatranja precizira kao „subjek­tivni odraz objektivne stvarnosti“. Obuhvata i „unutrašnja“ stanja, kao čuvstva i raspoloženja (doživljaj tuge), i svesne odnose prema okolini (realnom, vanjskom svetu), bilo da se ti odnosi shvataju kao subjektiv­ne aktivnosti (doživljaj gledanja) bilo kao predmetni odrazi u svesti (doživljaj boje). Shvatanje doživljaja kao „neposrednog po­datka svesti“ (Bergson), koji je jedini pristupačan izravnom spoznajnom shvatanju, bilo je ponekad uporiste subjektivističko­-idealističkim gledanjima u filozofiji. u psi­hologiji je ograničavanje znanstvenog inte­resa na neposredni („svesni“, „intimni“) aspekt doživljaja, odnosno zanemarivanje njegovih fizikalno-fizioloških uveta i kore­lata, dovelo do introspektivističkih smero­va kao što su duhoznanstvena psihologija (Dilthey, Spranger), psihologija života (MuI­ler-Freienfels), različite psihoanalitičke, individualno psihološke, dubinskopsihološke strukturalističko-holističke i sl. škole i dok­trine.

Duh (grc. pneuma, nous, lat. spiritus, animus), kao psihološki pojam označava onaj dio psihičkog života koji se očituje kao mišljenje odnosno razum ili um, na ekspresiji kojega mogu u celini sudelovati i druge duševno­sti, što se ne dogada kod osjetnog, a pogo­tovo kod čuvstvenoga i voljnog dela psihičkog doživljavanja. Duhom se, dakle, naziva objektivno razumljivi sloj duševnosti, sloj koji, iako je nastao u imanentnoj individu­alnoj sferi, ima oznaku nadindividualnosti. Duhom se naziva i sam misaoni sadržaj. Upravo po tome prelazi taj pojam i u on­tologiju, gde na primjer Hegel razlikuje su­bjektivni, objektivni i apsolutni duh.

Duša – pojam kojim predznanstveno mišlje­nje supstancijalizira, odnosno svodi na za­sebno, od tela različito biće, sveukupnost životnih, posebno psihičkih pojava (sama reč duša etimološki je povezana s „disa­njem“, jednim od najuuočljivijih znakova života kod čoveka). Shvatanje duše kao vital­nog principa (entelehije telae) stvoreno u antici (Aristotel) podstiče još i danas različite vitalističke pretpostavke u biologiji, a mnoge religiozne primisli vezane uz dušu (njen od tela nezavisan materijalni bitak, njeno božansko poreklo, besmrtnost itd.) bitno su uticale na formiranje različitih idealističkih shvatanja u filozofiji.

Duša sveta (lat. anima mundi, anima orbis). Pojam se prvo pojavio kod pitagorejaca i Platona (Timej) i označava celokupni život sveta ukoliko se svet shvata kao organizam. Stoici su dušu sveta izjednačili s božanstvom, a kasnije se pojavljuje u mnogim sistemima kao opšti život sveta.

Duševnost (prema duša); 1) sinonim za dušu (v.); sveukupnost ili karakteristika onoga što je – nasuprot telesnome – duševno, psihičko, duhovno; 2) plemenitost, savesnost, čovečnost. U ovom drugom značenju taj se pojam danas sve manje upotrebljava

Efulguracija (lat. effulgere = zasjati). Nena­dani nastanak neke nove pojave, za razliku od postojanog istovrsnog pojavljivanja koji se naziva emanacijom (v.). Pojam koji nala­zimo kod Plotina i Scheuinga.

Egocentrican (lat. ego = ja i centrum = središte): čovek koji svoj vlastiti „ja“ stavlja u središte svega te od njega polazi u svom prosuđivanju, ocenjivanju, vrednovanju, odnošenju i delovanju. Sve što jest (svet) sagledava se svesno ili nesvesno s uskog stajališta onoga što je neposredni okolni svet oko „ja“. suprotno: alocentričan.

Egzistencija (lat. existentia) opstanak neke stvari za razliku od njezine biti (v.) ili esencije (v.). U skolastičkoj filozofiji egzistencija je ozbiljenje ili aktuliziranje bilo koje biti, koja iz puke mogućnosti prelazi u zbiljnost. U filozofiji egzistencije (v.) egzistencija je osebujni način Ijudskoga opstanka ili tu­-bitak nasuprot ostalom biću čiji način bitka odlikuje puka predručnost.

Egzistencijalan, koji se odnosi na egzistenci­ju nečega, a ne na njegovu esenciju. U fi­lozofiji egzistencije (v.), oznaka koja se tiče egzistencijala (Heidegger), tj. fundamental­no-ontoloških struktura bitka opstanka, npr. nahodenja, razumevanja, bitka-u­-svetu, brige, propadanja, za razliku od ka­tegorija (v.) kao ontoloških odlika svega predručnoga. Dok se sve egzistencijalno eksplicira iz ustrojstva čoveka kao takvoga i dobiva egzistencijalnom analitikom op­stanka, ono egzistencijelno se odnosi na ontičku strukturu ili neposredno iskustvo          pojedinačnoga opstanka.

Eksistencija (njem. Ek-sistcnz), iz-stajanje opstanka u Otvoreno bitka, stajanje u ra­svjeti, ekstatično u-stajanje u istini bitka. Tom oznakom kasniji Hcidegger produb­Ijeno označava egzistenciju tubitka kao ono tu bitka samog, kako bi je još oštrije raz­likovao od metafizički pomišljene existen­tiae.

Ekstaza (gre. ekstasis = biti izvan sebe), izlaženje izvan sebe, zanos. U indijskoj filo­zofiji: ulaženje u nirvanu (v.), spajanje s Brahmanom (v.). U Plotinovoj filozofiji: sta­nje koje se postiže povlačenjem u samoga sebe, tj. odvajanjem duševnog doživljaja od svega osetilnog i telesnoga uopšte. U filo­zofiji misticizma: maksimalni stupanj ostvarenja vlastitc ličnosti. Ekstaza je izvan preciznog pojmovnog određenja.

Ekstramentalno (lat. extra = izvan i mens = duh): što je izvan svesti, izvansvesno, neduševno. Pojam koji se upotrebljava kao suprotnost pojmu intramentalno, a nji­me se označava sve što je izvan svesti zbiljsko i ako se u svesti kao intencionalni  predmet doživljava.

Emanacija (Iat. emanatio = izviranje): proizlaženje svih stvari iz nekog najvišeg izvora, prabitka. Nauka o emanaciji, koja se najpre razvila kod Indijaca i Perzijanaca, a usvo­jili su je kasnije i hrišćanski gnostici (v.) i neoplatonici (v.), uči da svet nije stvorio bog nego da je nastao nekim prirodnim procesom. Kao što svjetlo postaje slabije što se više udaljuje od izvora, tako i bića postaju nesavršenija što se više udaljuju od prabitka. Otuda postupnost opadanja u pri­rodi, a i postanak zla. Materija je ono naj­nize u produktima emanacije. Dok se u evoluciji (v.) proces kreće od nesavršenoga sve savršenijem, u emanaciji ide od savršenoga sve manje savršenom.

Emanatizam (Iat. emanatio = istjek, issjaj, provor). Filozofsko shvatanje da svet bića isijava, proističe, izvire, proizlazi iz jedno­ga kao pratemelja, prarazloga i prabitka u silažnim stepenovima poput zraka svjetlo­sti: što su dalje od izvora, to su slabije. Na isti se način biće udaljuju od bitka kao svog iskona i bivaju sve nesavršenija sve do čiste materije kao nebitka (me on). Tragovi ema­natistickih nazora mogu se susresti u starim istačnim religijama, možda ponajviše u hin­duizmu, dok se pravi emanatizam javlja tek u gnostika i novoplatonizmu. Tako Plotin razlikuje četiri stepena bitka: Iskon je svega neosobno božansko jedno (Hen) kao izvor bitka, čemu kao prva emanacija sledi svjetski um (nous) ili duh što sadrlava ideje kao uzore bića, druga je emanacija svjetska duša (psyche), i napokon dolazi puka tvar (hyle) kao tmina, zlo i rugoba – nebitak. Čovek delimično pripada carstvu duha i duše, delimično pukoj tvari, i kao što udaljujući se od jednoga kao izvora svjetlosti sve biva tamnije, tako je i čovek na međi carstva duha i tvari, svjetla i tmine. Ideje u sferi svjetskoga uma neki su shvatili kao bogove, no neosobno jedno stoji iznad njih, tako te se emanatizam može shvatiti kao politeizam, panteizam i monoteizam. Obratan put od tmine do svjetlosti i njego­vu izvoru prolazi napor čoveka da se uz­digne do Jednoga kao iskona i istine, do­brote i lepote, te se napokon u ek-stazi, stanju izvan sebe, višem no svaka umska spoznaja, identificira i stapa s Jednim. Kao nazor o kontinuiranu isticanju i vraćanju, emanatizam se ne može po­miriti s hrišćanskom dogmom o stvaranju sveta od ništa.

Ensof (grc ensofos = jednostavan). Prema Kabbali (v.), beskonačno, apsolutno, praje­dinstvo, božje svjetlo iz kojega kontrakci­jom nastaje svet.

Entitet (novolat. entitas, izvedeno od ens = biće, postojeće), postojanje nečega. Pojam entitet označava da nešto jest, za razliku od pojma kviditeta (v.) koji označava što nešto jest.

Esencija (lat. esse = biti), bit, bivstvo (v.) za razliku od nebitnog, slučajnog, akcidental­nog (v.). Pojam obrađen u skolastici kao su­protnost egzistenciji (v.); esencijalan = bitan.

Fakticitet (lat. factum = činjenica): faktičnost, činjeničnost, datost ustanovljiva u svom postojanju kakva stvamo jest, bez ob­zira na to kakva ona može, mora, odnosno treba da bude. Opreke: mogućnost, nužnost, pomisljivost, logicitet.

Fana’ (is lam), uništenje, prestanak; osnovni termin sufičke (v.) mistike, izražava stanje savršenstva koje se upoređuje s „utrnućem“ (nirvana, v.) u budizmu. – I islamski i evropski prikazi koji polaze sa stajališta stranih sufizmu nastoje da istaknu pretežno moralni smisao termina i da potčijene nje­gove metafizičke implikačije, kao i u slučaju budizma. Hudžwiri u jednom od prvih djela napisanih s takvog stajališta (.Kasf al-Mahdžub.) kaže da ne može biti reč ni o gubitku supstance ni ličnosti u stanju fana, „kako veruju neki Sufički nez­nalice“. Isti autor piše o svojim raspravama s islamskim teolozima u Indiji, koji su svo­jim metafizičkim interpretacijama ovog sta­nja „dokazali da nemaju pojma o tome sta je fana“. Prema tome bi se moglo raditi jedino o uništenju ljudske volje u božjoj. ­Polazeći od ove ortodoksne pretpostavke neki evropski autori zaključuju da izvor is­lamskog pojma fana treba tražiti u hrišćanskoj mistici radije nego u indijskoj (B. Carra de Vaux). – Bitna razlika izmedu islam­skog j indijskog pojma sastoji se nesumnji­vo u metafizičkoj pretpostavci prema kojoj je „utrnuće“ ili „uništenje“ ličnosti za budi­ste principijelno nezavisno od apsolutnog bitka božjeg, dok se u islamu (još izrazitije nego kod vedantinskog brahmanirvane) ontološke pretpostavke te vrste ne daju do kraja fenomenološki reducirati. Imajući u vidu spomenuta ograničenja heterodoksnih (v.) stavova, vredno je citirati nekoliko bit­nih obeležja ovog pojma prema istom Hudžwirijevu djelu: Siromaštvo sufija sa­stoji se „u odvraćenosti pogleda od svakog stvorenog opstojanja; u onom opštem uništenju, gde se nazire još samo sveobuhvat­no“. Ono znači „uništenje ljudskih atributa svojstvenih našem Ja“ – „Sufi je onaj koji niti poseduje niti je posedovan – to je bivstvo fanaa“. – Autentični predstavnik ove teorije u sufizmu, Biscimi (9. st.), dolazi do ove krajnje formulacijje pojma fana’: „Nestajanjem nestanka nestao sam iz ne­stanka kroz ništa u ničemu“.

Fenomen (grč. fainomenon), pojava; izraz ko­ji je u razvoju filozofijske misli poprimio različita značenja, kao: zbivanje za razliku od stvari; očitovanje u svesti nečega izvan svesti, a što je „o sebi“ nepoznato; sadržaj svesti; po Platonu: osjetni stvami svet kao refleks idejnog (inteligibilnog) sveta; po Kantu: pojave, ukoliko se pomišljaju ne kao puki pričin već kao predmeti na osno­vu jedinstva kategorija, a za razliku od „stvari o sebi“ („noumenon“).

Fenomenalan, pojavan; koji pripada područ­ju pojavnog iskustva; fenomenalni duali­zam, stajalište da se u iskustvu javljaju dva različna principa postojanja: fizično i psihično (materija i duh).

Figure zaključivanja (lat. figura = oblik) ili silogističke (v.) figure određeni su oblici, određeni načini po kojima se provodi logičko zaključivanje.

Finalan (lat.), svrhovit (v.), svršni, prema cilju upravljen, svrhovitošću prožet; svrhom određeno zbivanje. suprotno: kauzalan (v.).

Finalitet (lat.), finalnost, svrhovitost (v.), svrsno delovanje; shvatanje da su stanja i zbivanja svrhovito udešena. suprotno: (mehanički) kauzalitet. (v. telologija, svrha, svrhovitost.)

Finalizam, stajalište po kojem je stvarnost i sva kauzalnost u njoj svrsno udešena. (v. teleologija, svrhovitost, svrha.)

Finitizam (Iat. finis = završetak). Naučenje o konačnosti, o ograničenosti svesti ili konačnosti i ograničenosti veličina kao što su prostor, vreme, masa, sila itd. suprotno: infinitizam.

Fizički (gr. fysis = priroda) ili telesni nasu­prot psihičkom i duševnom jest pojam ko­jim se u filozofiji označuju svi spoznajni predmeti čija se egzistencija ne iscrpljuje u doživljajnoj duševnoj datosti, nego joj od­govara nešto u objektnom, stvamom svetu.

Forma (lat. forma, grc. eidos, morfe), oblik, način na koji su dani različiti zorni pred­meti. Kod pomišljenih predmeta forma predstavlja pojmom stvoreno celovito je­dinstvo oznaka. I kod zornih i kod pojmov­nih predmetnosti forma je svagda redni je­dinstveni princip koji povezuje. Odgovara na pitanje „kako“ za razliku od pitanja „što“. Tako razlikujemo vanjski oblik predmeta i njegov unutrašnji oblik, strukturu. Za razli­ku od amorfne (v.) grade nalazimo u stvarnosti i mišljenju oblikovane, oformljene predmete. Govorimo i o formama, oblicima mišljenja, osećanja, o estetskoj, socijalnoj itd. formi. U antici nasuprot Platonu, koji ideje kao suštinu stvari shvata kao „čiste forme“ koje postoje izvan promenljive zbi­lje, Aristotel ih prenosi u same stvari te postaju principi, suštine stvari. Forma je kod Aristotela dakle aktivni princip, mate­rija pasivni princip stvari. Kant razlikuje materiju spoznaje i forme (koje su apriorne) osetilnosti i razuma kojima se oblikuje materija spoznaje. Hegel nije delio materiju i forme, nego ih je shvatio kao jedinstvo dano u samorazvoju duha. I u mišljenju raz­likujemo sadržaj i forme mišljenja (sudovi, zaključci itd.) Logika koja se ograničava samo na ispitivanje formi jest formalna logika (v.) Materijalistički gledano forma je nedeljiva od sadržaja, i obratno. Isto tako forma nije u principu nešto suštinski heterogeno od samog sadržaja. Veoma je pogrešno također formu svoditi samo na nešto vanjsko. Tako je forma umetničkog djela jedan od bitnih elemenata umetničkog djela, tj. svo­jevrsni način eksponiranja jednog sadržaja, koji taj sadržaj i čini posebnim, umetničkim.

Fundament (lat. fundamentum = temelj). Opštenito: osnov na kojemu se što temelji, na kojemu se može dalje graditi. Tako i mišljenje mora imati svoj fundament; taj se kod njega sastoji u zorovima i predodžba­ma pomoću kojih razum apstrakcijom stva­ra pojmove, a oni sačinjavaju elemente mišljenja. Stoga je važno, kako to Schopen­hauer neumomo ponavlja, da svoje pojmo­ve neprestano kontroliramo, upoređujući ih sa zorovima i predodžbama od kojih su apstrahirani. U protivnom slučaju, mišlje­nje mora zastraniti, jer pojmovi nemaju više nikakvog fundamenta, pa su samo još       prazne Ijuske bez sadržaja.

Generalno (lat. generalis): što se odnosi na rod, nešto opštenito; opreka: specijalno od­nos no individualno; generalni je sud, za razliku od univerzalnog suda, opštenit sud s obiljetjem nužne veze subjekta s određenim predikatom (npr. „čovek je smrtan“ prema univerzalnom sudu „svi ljudi su smrtni“).

Geneza (gre. genesis), postanak, razvitak, npr. života (biogeneza), duševnog života (psiho­geneza).

Gha’ib (islam). U kuranu: ono što osetila ne zapazaju, ili što um neposredno ne spozna­je; u teološkom smislu predmet nadnarav­ne objave, ili ono što ostaje skriveno u bogu (usp. nespoznatljive atribute Spinozina „bo­ga ili prirode“). Kod Averroesa u kritici Avicenne, termin se javlja u smislu noumt­non (v.) ili transcendentni (v.) bitak stvari za razliku od fenomena (sahid).

Gibanje (gre. kinesis, lat. motus) je filozofijski prvi put tematizirano kod Parmenida i He­raklita kao razmišljanje o biću i nebiću, jed­nom i mnoštvu, i time je dat okvir proble­ma gibanja kao prelaza od bića k nebiću i od nebića k biću, a s druge strane kao održanje, istrajanje nekog gibanja kroz mnoga stanja njegovog gibanja. Razrađen pojam gibanja dao je Platon razradivši su­protnost telesnih pojava kao takvih nas­pram njihovog bitka, „ideja“ tako da je ono pojavno u području nastajanja i gibanja, dok je bitak nepromenjiv i identičan sa samim sobom. Bit tela je njihovo vreme­nito biće, i time podložnost promenama i gibanju, a kasnije smatra da je samo gibanje ideja koja u sebe uključuje i neidentičnost. Nastavljajući Platonova razmišljanja Aristo­tel ustvrđuje da je gibanje oznaka trajnog u promenjivom i promene u trajnom, kao i odnosa bitka spram nebitka i obratno. Pod pretpostavkom temeljnih principa mogućnosti (dinamis) i ozbiljenja (energea) gibanje je određeno kao izvršenje ozbiljenja mogućnosti nekog bića u pravcu zbiljnosti. U tom određenju gibanje je izvršenje postojanja celine ukoliko se doseže budućnost onog sadašnjeg kao mogućnost, odnosno ukoliko je budućnost zbiljska sadašnjost a sadašnjost je ozbiljenje. Primereno pozna­tom objašnjenju da se bitak iskazuje u mnogim značenjima Aristotel u skladu sa svojim kategorijama označava sledeće načine kretanja: kvaliteta, kvantiteta i promena mjesta. Savršeno gibanje je kružno gibanje koje pretpostavlja ideju nepokretnog pokretača (v. prvi pokretač) koji pokreće samo težnjom bića k njemu samom.

Gjhana (pali; v. sansk. dhyana), metoda budističke meditacije, a sastoji se u postepenoj redukciji stanja i sadržaja svesti na tačku ništice. Reduktivni niz stanja ili „oblika“ (rupa) subjektivne svesti naziva se rupa­-gjhana, a reduktivni niz sadržajnih ili ka­tegorijalnih područja arupa-gjhana. Samim izrazom gjhana označava se redovno prvi od ovih reduktivnih nizova, koji se smatra osnovnim. Njega Buddha na mnogim mje­stima formulira ovako: „Učenik, koji se od­vojio od strasti, odvojio od onoga što je nevaljano, dostiže i zadržava prvi stupanj meditacije koji nastaje iz odvojenosti, a uključuje razmišljanje i prozrijevanje, zado­voljstvo i sreću. – Zatim, odvrativsi se od razmišljanja i prozrijevanja, učenik doživlja­va radost u sebi, usredotočenost duha u jed­noj tački, pa tako dostiže i zadržava drugi stupanj meditacije, gde nema razmišljanja ni prozrijevanja, a nastaje iz sabranosti, po­praćen zadovoljstvom i srećom. – Zatim napušta zadovoljstvo, te ostaje ravnodušan, pažljiv i sabran. Tu telesno doživljava onu sreću koju su oplemenjeni označili reči­ma: „Tko je ravnodušan i pažljiv, taj živi sretno“. Tako dostiže i zadržava treći stu­panj meditacije. – Zatim, odbacivši sreću i patnju, pošto su iščezla prijašnja veselja i žalosti, učenik dostiže i zadržava četvrti stupanj meditacije, bez sreće i patnje, potpuno pročišćen svesnom ravnodušnošću“. – Po­što je tako reducirao misaone i čuvstvene stavove i postigao usredotočenost duha i ravnodušnost, učenik prozrijeva i reducira čista kategorijalna područja prostora, spo­znajne svesti i ništavila, koja predstavljaju stepenove arlipa-gjhana, od kojih je poslednji, četvrti stupanj „ni zamjećivanja ni ne­zamjećivanja“. – Nakon toga sledi zahvaćanje u subliminalni tok svesti (bhavanga­gjhana), ili zadržavanje na pragu svesti „ra­di uvida u zadubljenost“. – Krajnja je svrha meditativne zadubljenosti „utrnuće“ fenomenalne svesti, koje se kao trajno sta­nje naziva nibbana (sansk. nirvana). – Re­duktivno i intuitivno prodiranje do subli­minalnog „toka svesti“ ili „doživljajnog toka“ opisali su u evropskoj filozofiji Husser! i Bergson. Jungova teorija podsvesti traži u indijskim i kineskim metodama medita­cije sistematski svoje uzore.

Gjiva (sansk.) život, život biće, individualna duša kao nosilac života. – Osobito u gjainizmu (đainizmu), gjiva je duševna monada kojoj se pripisuje besmrtnost. – Materijalisti nasuprot tome formuliraju svoj stav u izreci: „Tam gjivam tam šariram“ („duša je isto što i telo“).

Gnosis (gre.), spoznaja, znanje, težnja da se sve dokaže napose u pogledu duhovnog, božanskog sveta. U problemima teologije gnosis se odnosi na spoznaju dogmi i „objavljene istine“. Prema tome predstavlja suprotnost verovanju u crkvene autoritete.

Guna (sansk.), „struna“ ili „potka“; kategorija kvalitete u indijskoj filozofiji prirode. ­Škola vaišešika polazi od tablice 24 kvalite­te fizičke i psihičke prirode (prakriti). – U školi samkhya, a kasnije i vedanta, guna se nazivaju tri osnovna modaliteta pojavnosti: najniži je tamas, „tama“ ili inercija, za njim je ragjas, maglovito stanje vitalnih pobuda, a najviši sattva, stanje potpune čistoće i do­brote bića. U moralno-filozofskom smislu razvoj duha u srodnim yoga metodama tre­ba da teži od savladavanja stanja tamas do konačnog postizanja stanja sattva.

Habitus (lat.), kakvoća, stanje tela ili duše, stanje tela, spoljašnost. Kod Aristotela habitus (gre. heksis) označava stalno stanje, stanje, delovanje. U srednjovekovnoj fi­lozofiji, kod Tome Akvinskog: podloga (sposobnost) nečega, svojstvo.Opštenito: ukupnost telesnih i psihičkih osobina.

Haos (gre.), bezdan, prazan prostor. Staro kozmogonijsko učenje tražilo je u haosu početak svega kasnijeg sadržaja, a taj je početak shvaćen kao nesklad i neoblikova­nost. (suprotnost: kosmos, v.) U kolokvijal­nom govoru danas reč haos znači nered.

Htijenje (prema htjeti), naziv za one psihičke procese koje karakterizira svesna usmere­nost prema akciji. Ti procesi, koji imaju više oblika (pristajanje, odbijanje, izbor, odlu­ka), svode se predodžbeno i misaono na od­nos – pozitivan ili negativan – između zamisli o nekoj mogućoj akciji i zamisli o njenom ostvarenju vlastitom aktivnošću. Budući da je zamisao o vlastitoj aktivnosti redovito prožeta specifičnim doživljajima emocionalnog karaktera (čuvstvima „sprem­nosti“, „lične angaziranosti“)i preplavljena evokacijama psihičkih stanja doživljenih uz bivše akcije, dok je s druge strane zamisao o mogućoj (budućoj) akciji dopunjena uzročnim svršnim primislima, tradicionalna je psihologija smatrala htenje zasebnom kategorijom doživljaja (uz spoznavanje i čuvstvo). Htijenje se definiralo kao čoveku svojstvena sposobnost da se na osnovu mo­tiva uz svesno zauzimanje stava opredjelju­ je za akciju.

Identitet ili identičnost (lat. identitas od idem = isto), istovjetnost; odnos po kojem je neko biće, pojava, svojstvo jednako samom sebi. Fenomenološki i logički: jedin­stvenost značenja, istovjetnost pomišljenog, potpuna suglasnost, nasuprot mnogolikosti misaonih i predodžbenih akata i procesa koji se odnose na isti (realni ili idealni) predmet. Identični su oni pojmovi koji imaju isti sadržaj i opseg. Stav identiteta ­v. načelo logičkog mišljenja. Psihološki: kad svest ostaje u sebi ista kao jedinstvena celina u raznolikosti psihičkih uveta i si­tuacija. Realno: istovjetnost stvari ili bića u mijenjanju njihovih stanja i u toku njihova razvoja. Dve stvari, međutim, mogu biti međusobno manje ili više slične ali se ni­kad ne mogu bez ostatka poklapati, pa stoga i ne mogu biti apsolutno identične. Pa čak ni jedna te ista stvar ne može ostati trajno sa sobom identična (v. dijalektika). Postulat identiteta može tako vrediti u potpunosti samo u području misaonosti. Po filoz.ofiji identiteta, kako ju je zastu­pao i razradio F. W. Scheuing, mišljenje i bitak, subjekt i objekt, duh i priroda, ideal­no i realno, dva su pola, dve strane, dve pojavnosti (dva atributa, „indiferencije“) jed­ne te iste u sebi istovjetne zbilje. Taj se termin upotrebljava i za mnoge moništičke filozofije (od Spinoze do Hegela) koje ma­teriju i duh, objektivno i subjektivno, nužnost i slobodu smatraju samo prividnim suprotnostima jedinstvenog, identičnog bitka).

Ignorabimus (lat.), nećemo znati; tom uzrečicom označava se agnostičko-skeptička te­za po kojoj bi postojeće ograničenosti u spoznaji prirode ostale nepromijenjene i u budućnosti.

Iluzije, pogrešne interpretacije objektivno da­nih ili prethodno doživljenih podataka. Na perceptivnom planu to je subjektivno is­krivljavanje neposredno danih objektivnih podataka, do kojeg dolazi zbog određene konfiguracije podražaja ili stava očekivanja. Kod pamćenja, iluzije nastaju ispuštanjem, dodavanjem ili zamenjivanjem nekih ele­menata u originalnom sadržaju.

Iluzionizam (lat. ilusio = varka, tlapnja, pri­čin), nazor koji u mnogolikim filozofskim varijantama i često na različitim osnovama svu istinu, ljepotu i čudorednost proglašava pukim iluzijama, prividom, obmanom. Teorijski iluzionizam smatra osjetni svet pričinom, a praktički iluzionizam vrednote subjektivnim iluzijama. Jedna varijanta ilu­zionizma je i fikcionalizam i solipsizam.

Imaginacija (lat. imaginatio = mašta, zamišljanje), moć zamišljanja; predodžba; izmi­šljanje; slikovito predočivanje. Za Leibniza je prazni prostor imaginacija. Spinoza naziva imaginacijom najniži stupanj spoznaje koja se osniva na osetilnim utiscima i koja stoga nije adekvatna, jer do adekvatne, tj. apstraktno-pojmovne spoznaje možemo doći samo pomoću uma. (v. imaginaran, fikcija.)

Imaginaran (lat. imago = slika), koji se os­niva samo na uobrazilji, koji nema zbiljskog osnova, koji je samo izmišljen. – U mate­matici: veličine koje zapravo ne opstoje, npr. koreni iz negativnih brojeva. (v. ima­ginacija.)

Imanentan (Iat. iatmanens) koji ostaje unutar stanovitog područja, koji je u nečemu sadržan. Opreka: transientan (lat. transiens) od­nosno transcendentan (v.). Po panteističkom shvatanju (Giordano Bruno, Spinoza) bog je imanentan svetu (causa iatmanens), tj. ne postoji izvan njega. Po Kantu je spo­znaja imanentna iskustvu, tj. ne prekoračuje granice mogućeg iskustva (v. imanentna filozofija). Imanentna kritika prosuđuje ne­ki misaoni sistem s obzirom na njegove vla­stite pretpostavke i unutrašnju doslednost.

Impresija, neposredno doživljeni utisak, osjet, primarni svesni sadržaj, zamjedba koja deluje na čuvstvo.

In concreto (lat.), u stvarnosti, stvamo, u vezi s pojedinačnim činjenicama. Opreka: in abstracto

Indefinitan (lat.), neodređen, neizvjestan, ne­jasan. To se kaže za neki niz, za koji se ne zna je u konačan (finit) ili beskonačan (in­finit). U logici: sudovi neodređene kvantite­te.

Indemonstrabilan (lat.), nedokazljiv, koji se ne da demonstrirati, tj. potkrijepiti doka­zom, 1) jer se ne može prikazati zorno, 2) toliko je zorno očigledan te mu nije potre­ban nikakav dokaz, ili se 3) apsolutno ne da diskurzivno izvesti, tj. obrazložiti, jer je razlog sam. To se može reći za bitak (v.), kategorije, rodne pojmove, aksiome svake vrste i principe logičkoga mišljenja uopšte: stavak istovjetnosti, protivrečja, isključenja trećega i dostatna razloga, koji služe kao temelj svake demonstračije.

Indeterminizam (lat. indeterminatus neodređen), 1) teorija o apsolutnoj slobodi volje, prema kojoj čovek (ili bog) u svojim odlukama nije determiniran (v. determini­zam) nikakvim motivima ni uzrocima, nego potpuno spontano odlučuje nezavisno od bilo kakvih unutrašnjih ili izvanjskih fakto­ra; 2) shvatanje modeme kvantne fizike, da interatomni procesi nisu kauzalno određeni, nego podležu Heisenbergovoj relaciji neodređenosti, prema kojoj se u isti mah ne može odrediti brzina i veličina odnosno položaj neke elementarne čestice.

Indiferencija (lat.), nerazlikovanost, nerazličnost, lišenost razlike, „svejednost“; ravnodušnost, nedostatak sklonosti, nagnuća, in­teresa, pretpostavljanja jednoga na račun drugoga u odnosu na nešto određeno, ili čuvstveno nevezivanje i neangažirenje za bilo što, nezainteresiranost za neke određene stvari, događaje, vrednosti ili čak za znanosti.

Indiferentan (lat.), nerazlikovan, nerazličit, koji ne sačinjava i ne sadrži u sebi razlike; ravnodušan, nezainteresiran.

Indirektan, neupravan, posredan indirektan dokaz (v. dokaz) indirektna metoda u psi­hologiji (v. psihologija).

Individuacija (lat.), uposebničenje, prelaženje u posebno, iz opštega (bitka, biti) u individuume ili pojedinačna bića i stvari (npr. supstance sveta u pojedinačne stvari, kod Spinoze u moduse, ili čovečanstva u poje­dine narode i Ijude i dr.). Princip individuacije (principium individuationis) jest osnov, razlog egzistencije pojedinačnih bića (pojedinaca, stvari) ili posebnosti, koji uvetuje, omogućuje, čini individuume i objašnjava mnoštvo i različnost (u Aristotela je princip individuacije materija).

Individualan (lat. individualis), 1) pojedinacan, koji postoji samosvojno kao zasebna nedjeljiva jedinica, različit od svih ostalih (npr. individualno biće); 2) koji pripada po­jedincu (individualne karakteristike, individualan rad), 3) osebujan, naročit, neobitan (individualno ponabnje).

Individualno, oznaka kojom se karakterizira neko biće kao pojedinac, a može značiti i ono što pripada nekom pojedincu (npr. pre­dodžba je individualni doživljaj, iako ne ka­rakterizira pojedinca, jer predodžbe imaju svi ljudi).

Individualnost (lat. individualis = pojedinacan), 1) „svojstvo“ po kojemu je nešto ili netko pojedinačno biće (individuum); zapravo apstrakcija izvedena iz činjenice da postoje pojedina (međusobno neidentična) bića. Prema skolastici individualnost počiva na „principu individuacije“; za taj princip uzima se, katkad materija obeležena osjet­nim svojstvima (materia signata, Toma Akvinski), a katkad „naročiti oblik ovo“ (forma haecceitatis, Duns Scot). Schopen­hauer identificira individualnost s prostomo-vremenskom određenošću bića; 2) osebujnost; zaseban, naročit oblik (sklop svoj­stava, karakter) kojim se netko ili nešto odvaja od opštega, prosečnog, običnoga. U tom se smislu katkada originalne i istaknu­te ličnosti nazivaju individualnostima.

Individuum (I at. in = protiv, ne i dividere = deliti), nedjeljiv, nerazdruživ, nedjeljivo, pojedinačno biće. Deljenjem ono gubi ne samo svoju osebujnost i jedinstvenost, u čemu je njegova bit, nego i svoju opstojanost. od renesanse naovamo primenjuje se taj pojam specijalno na čoveka kao samostal­no i samosvojno biće, koje upravo u svojoj pojedinačnoj, nedjeljivoj datosti, u osebuj­noj složenosti duševnih dispozicija i isku­stvenih doživljaja ostvaruje svoju zasebno strukturiranu pojedinačnost koja se razliku­je od svih ostalih. Pojmom individuuma ni­je određena i kvaliteta čoveka koji, tek kad je nosilac vrednih osobina, dobiva određenje kao“ličnost“

Indriya (sansk.), sposobnost, moć; naziv za osjetne sposobnosti, koje se dele na: pet osjetnih organa, pet delatnih sposobnosti, kojima se dodaje jedna ili više spoznajnih sposobnosti ili „unutrašnjih“, psihičkih or­gana. Svaka od tih sposobnosti u vezi je s nekim božanstvom, planetom i fizičkim elementom. (v. o tome pobliže kod sam­khya i vaišešika.) – Terminom indriya nazivaju se i moraine moći i sposobnosti koje se stiču asketskom vežbom duha, odn. me­ditacijom.

Inegzistencija (lat. inexistentia = opstojanost u nečemu), pojam kojim se označava da je nešto samo u svesti, a da mu ne odgovara ništa u realnoj zbilji. To je nešto pomišlje­no, a istovremeno nestvamo.

Infinitezimalan (prema franc. calcul infinite­simal = infinitezimalni račun), beskonačno malen, onaj koji menjajući se teži nuli kao granici; također onaj koji se bavi beskonačno malim i beskonačno velikim veličinama. Npr.: infinitezimalni, diferencijalni i inte­gralni račun.

Infinitizam (lat. infinitus = beskonačan), naučenje o beskonačnosti, o neograničenosti sveta odnosno veličina kao što su prostor, vreme, sila i dr. suprotno: finitizam (v.).

Inherencija (lat. inhaerere = visjeti o nečem, držati se nečega), nesamostalno, u nešto uključeno postojanje. Biti u nečem ili na nečem drugom. Odnos svojstava i njihova nosioca. Inherencija je odnos akcidencije (v.) prema supstanciji (v.). suprotno: subzi­stencija.

Inherentan (lat. inhaereo = visim na ili u čemu), nerazdvojno povezan s čime, neraz­dvojivo od čega, povezanost svojstva s ne­kom stvari, akcidencija (v.) sa supstanci­jom.

In infinitum (lat.), u beskonačnost; u logici: misaoni proces pri zaključivanju odnosno dokazivanju produžen u beskonačnost, bilo u smislu napredovanja od razloga na poslje­dak, od uzroka na učinak itd. (progressus in infinitum), bilo u smislu nazadovanja od posljetka na razlog, od učinka na uzrok itd. (regressus in infinitum).

Inspiracija (lat. inspiratio = udisanje) u teo­logiji prosvjetljenje duha milošću božjom, koje čoveka čini sposobnim za više spo­znaje i porive volje (gre. teopnestija). Već u verovanju starih Grka igrala je inspiracija značajnu ulogu, naročito u mantici i mi­sterijama. – Nadahnuće koje iznenada zasvetli, prosvetljujući um umjetnikov ili misliočev. Suvremena naučna psihologija tumači da je zabluda mišljenje da inspira­cija dolazi bez svake pripreme, nego nju dovode različita podsvesna zbivanja.

Instinkt (lat. instingare = podsticati), složeni sled reakcija, kojim se udovoljava nekoj nagonskoj potrebi. Instinkt nije stečen, ne­go je specifičan za vrstu. Instinktivno ponašanje je npr. gradnja gnijezda kod ptica, gradnja palikove mreže ili pčelinjeg saća, seoba nekih ptica i riba, način kako pčela signalizira drugim pčelama smer u kojem se nalazi pelud, itd. (v. nagon).

Integracija (lat. integratio), sjedinjenje, povezivanje različitih elemenata u jedinstveni si­stem. Spencer je posebno upotrebljavao po­jam integracije u smislu prelaza nekog difuznog i homogenog (v.) stanja u koncentri­rano i heterogeno stanje, pri čemu na­staje disipacija kretanja. Integracija znači također i ostvarivanje neke određene (društvene, ekonomske, političke, narodne) zajednice. suprotno: dezintegracija.

Integritet (lat. integritas), celovitost, celokupnost, sveobuhvatnost, potpunost. Neokrnjeno, nedimuto, jedinstveno stanje.

Intelekt (Iat. intellectus = um), prvotno (u lat. jeziku) glagolska imenica sa značenjem „razabiranje“, „razumevanje“; kasnije postaje psihološko-filozofski termin kojim antičko-skolastička tradicija označava najvišu Ijudsku spoznajnu moć („um“), stavljajući je iznad osjetne percepcije (sensatio), a pone­kad i iznad „razuma“ (ratio) kao sposobnosti stvaranja pojmova na neposrednoj osnovi perceptivnih podataka. To razlikovanje „ra­zuma“ i „uma“ rezultat je jedne stare dualističke teorije o toku intelektualne aktivno­sti. Aristotel, a nakon njega skolastički pe­ripatetici razlikuju u čoveku dva intelekta: 1) pasivni nus pathetikos, intelectus passi­bilis ili possibilis) koji – slično praznoj, neispisanoj ploči – prima (odnosno u logičkoj transpoziciji registrira) „oblike“ bića koje mu donose („utiskuju“) osjetno­-iskustveni dojmovi, i 2) aktivni nus poietikos, intellectus agens) koji operira s pasiv­no stečenim pojmovnim elementima („ra­zumskim likovima“, species inteuigibiles) u živim aktivnostima misaone analize i sinte­ze. Nedovoljno precizni Aristotelovi tekstovi, koji govore o aktivnom intelektu kao „opštem“ i „večnom“, izazvali su među predstavnicima renesansne filozofije (alek­sandristima, averoistima itd.) znamenitu polemiku „o besmrtnosti aktivnog intelekta“. Dualistička teorija intelekta, koju je u engleskoj empirističkoj filozofiji zamijenio dualizam iskustvenog podatka i refleksije, našla je svoj odraz kod Kanta (razlikovanje . „Verstanda“ i „Vemunfta“), a javlja se i ka­snije, osobito u nemačkim idealističkim si­stemima. suvremeni jezični osećaj redovi­to suprotstavlja intelekt kao racionalnu (logičku) funkciju tzv. iracionalnim kompo­nentama doživljavanja: instinktu, čuvstvu, volji itd.

Inteligencija (lat. intelegere = razumjeti, ra­zabrati): sposobnost pronalaženje novih prilagođenih reakcija u novim prilikama bilo koje vrste. Za razliku od nagonskih reakcija inteligentne reakcije su plastične, a ne ste­reotipne. Od stečenih oblika prilagodbe (navika, veština i znanje) razlikuju se inte­ligentne reakcije po tome što one nisu naučene i što dolaze do izražaja u novim situ­acijama. Inteligencija je je sposobnost koja se osniva na misaonom zahvaćanju bitnih odnosa među podacima problemne situacije i u reorganiziranju tih podataka u obliku zadatka koji nameće problemna situacija. Kao opšta intelektualna sposobnost, inteli­gencija značajno određuje razinu uspjeha čoveka u čitavom nizu delatnosti, osobito onih koje zahtevaju razumevanje, inven­tivnost i kritičnost. Inteligencija sudeluje i u procesu učenja i sticanja iskustva, a oso­bito u upotrebi stečenog znanja. Inteligen­cija je sposobnost koja se razvija u prvom razdoblju života, od rođenja do priblićno 18. godine života, kad doseže svoju maksi­malnu, relativno stabilnu razinu na kojoj se održava do u starost. Okolne prilike, u ko­jima se pojedinac razvija i živi, mogu delovati na razvoj inteligencije osobito u raz­doblju između njegove treće i sedme godine. Kod izvesnog broja Ijudi, zbog različitih uzroka, inteligencija se ne razvija normalno. Takve osobe, koje poseduju intcli­genciju značajno ispod normale, zovu se intelektualno defektne, a već prema stepenu defektnosti kategoriziraju se među: tupe, debile, imbecile, idiote.

Intellectus archetypus (lat.): „uzorni um“, um koji izvorno bez izvođenja razume i shvata sve. Oslanjajući se na skolastičku tradiciju (i. a., intuitivus, originarius) Kant ovim pojmom označava moć božanskoga intelektualnog zrenja, što opažajući misli i misleći opaža, za razliku od Ijudskoga diskurzivnoga mišljenja, upućenog na sintezu dva izvorno razdvojena stabla spoznaje, osetilnosti i razuma.

Intencionalan (lat. intendere = na nešto se usmeriti), na nešto usmeren, upućujući na nešto. V. intenacionalnost

Intencija (lat. intentio). Može se opštenito prevesti kao „namjera“. Toma Akvinski de­finira intenciju: 1. kao oznaku nekog duhovnog akta, 2. kao oznaku pojma bića ko­jim se daje definicija, a sam pojam je dvoznačan. Huserl u Logičkim istraživanjima. definira intenciju sa subjektivističkog stajališta kao ono što se u mnogostrukim akti­ma usmerava, bez prisile i opšte razumljivo, spram teoretskog i praktičkog. U skolastici se razlikovala intencija pri­ma i secunda; !intentio prima“ je direktna, a „intentio secunda“. refleksivna spoznaja, odnosno „intentio secunda“ je misaona stvar što čini predmet logike.

Intencionalnost (Iat. intentio = namjera), svojstvo doživljaja da svojim sadržajem smera, upućuje („intendira“) na neku izvan­doživljajnu odnosno od doživljaja kao akta različitu predmetnost („intencionalni pred­met“). Pojam intendiranja (intentio) javlja se već kod skolastika; oni ga definiraju (Goclenius) kao „akt kojim svest smera k objek­tu“ (actus mentis quo tendit in obiectum) razlikuju „primarnu intenciju“ (intentio pri­ma), pri kojoj razum svoj predmet zahvaća izravno, od „sekundarne“ (intentio secun­da), kojom spoznajna moć refleksno zahvaća objekt primarne intencije kao misaoni bitak (ens rationis). U novijoj filozofiji ob­novio je i razvio taj pojam F. Brentano, koji ističe da je karakteristika psihičkih akata upravo to da imaju svoj intencionalni pred­met. E. Huser!, osnivač fenomenologije, ko­ji je dalje razvio Brentanovo učenje o intencionalnosti, određuje intencionalni pred­met kao „identičan smisleni sadržaj nasuprot mnogolikosti doživljaja“.

Intersubjektivno, što je između pojedinih subjekata, što im je zajedničko. U užem značenju ono što je zajedničko za sve subjekte. Suprotno: intrasubjektivno (što se nalazi samo unutar jednog subjekta) i trans­subjektivno (što je s onu stranu, izvan su­bjekta ili svih subjekata).

Intramentalno (lat. intra = unutra i mens = duša), sve ono što se doživljava kao sadržaj svesti; sve duševno doživljavanje za razliku od telesnog koje je vanduševno, ekstramentalno.

lntranzitivan (lat. intrasitivus = neprelazan), u gramatici oni glagoli koji ne mogu imati objekt (npr. ležati, stajati), a u logici odnos pojmova kod kojih je tranzitni (prelažni) odnos nemoguć. Npr. otac stvara sina, sin unuka, a ne otac unuka. Odnos između oca i sina, i sina i unuka postoji, ali se on ne može prenijeti na odnos otac-unuk.

Intrasubjektivan (lat. intra = unutra) ili usu­bjektan, koji se nalazi u samom pojedinačnom subjektu, koji je o njemu ovisan ili samo za njega vredi, koji se samo u njemu nalazi i u njemu zbiva. suprotno: intersu­bjektivan i ckstrasubjektivan.

Introjekcija, I) (psih.) pripisivanje obeležja živih organizama neživim predmetima; 2) (psihoanal.) tendencija identificiranja vlasti­te ličnosti s drugim osobama ili stvarima; 3) (filoz.) teorija o odnosu između spoznaje i vanjskog sveta, koja pretpostavlja da su vanjski objekti reprezentirani u svesti preko unutamjih kopija ili slika tih objekata.

lntrospekcija (Iat. introspicere = gledati u, gledati unutra), samoopažanje; psihološka metoda koja se sastoji u opažanju vlastitih doživljaja bilo za vreme dok ih imamo bilo naknadno, na osnovu pamćenja. Cilj je introspekcije upoznavanje i opisivanje unutrašnjeg ili psihičkog života. U staroj filo­zofskoj psihologiji introspekcija je bila glav­na psihološka metoda. Danas su zastupnici isključivo introspektivne psihologije vrlo ri­jetki. Ali i potpuno odbacivanje metode in­trospekčije, što su predlagali ekstremni be­havioristi u. B. Watson), također je pogrd­no, jer je introspekcija u kombinaciji s me­todom objektivnog promatranja i metodom eksperimenta nužna pri upoznavanju činje­nica i zakonitosti psihičkog života. Glavni bihavioristički prigovor introspektivnoj metodi – da je subjektivni život svakog pojedinca nepristupačan objektivnom pro­matranju Ijudi, te da prema tome ne može biti predmet znanstvenog proučavanja ­može se odbaciti, jer svi Ijudi imaju sličnu anatomsko-fiziološku nervnu strukturu pa je prema tome opravdano zaključivati da je i njihovo doživljavanje kvalitativno slično. Na osnovu vlastitog doživljavanja možemo dakle dobiti uvid i u doživljavanje drugih Ijudi.

Intuicija (Iat. intuor = gledam u), neposred­no gledanje, sagledavanje, viđenje, opažanje. Javlja se u više nijansi značenja: nepo­sredno sagledavanje celine jedne složene situacije čiji se elementi ili aspekti mogu opaziti osetilima; neposredno sagledavanje biti nekog predmeta ili zbivanja u jednom doživljajnom aktu; neposredno sagledava­nje takvih biti koje su principijelno nepristupačne (nedohvatne, nedokučive) i osjet­nom opažanju i racionalnom mišljenju. Pojam intuicije igrao je važnu ulogu kod mnogih značajnih filozofa. Već kod Platona on znači „duhovno gledanje ideja“. Za Des­cartesa je intuicija (uz dedukciju) jedna od dve radnje razuma pomoću kojih možemo postići jasnu, razgovetnu i izvesnu spo­znaju, i to je ujedno osnovna takva radnja, jer se ona druga (dedukcija) zapravo svodi na niz sukcesivnih intuitivnih akata. Kod Spinoze je intuicija, uz mnijenje i razum, jedan od tri stepena spoznaje, i ujedno najviši takav stupanj, jer ona ide „od adekvatne ideje o formalnoj biti nekih božjih atributa, adekvatnoj spoznaji biti stvari“. Za Lockca je intuitivna spoznaja također najviši od tri stepena spoznaje (preostala dva su demonstrativna i senzitivna spoznaja). a sastoji se u tome da duh neposredno bez pomoći ne­ke treće ideje opaža slaganje ili neslaganje dvaju ideja. Kant identificira intuiciju s ne­posrednim opažanjem (zorom), a suprot­stavlja je razumskom diskurzivnom mišlje­nju; u njegovoj koncepciji intuicija nije najviši oblik spoznaje ali je nužna pretpostav­ka i element svake spoznaje. Kod Fichtea i Scheuinga intuicija se identificira s „inte­lektualnim opažanjem“ i dobiva veliko značenje kao sposobnost kojom duh neposredno opaža svoju stvaralačku samodelatnost. U 20 st. pojam intuicije igra važnu ulogu u filozofiji Bergsona. Kod njega je intuicija instinkt koji je postao nezainteresiran i svjestan samog sebe, i koji s „intelektual­nom simpatijom“ prodire dublje u bit stvarnosti nego inteligencija koja svojom diskur­zivnom delatnošću ne dopire dalje od spo­znaje opštenitoga; za razliku od inteligencije intuicija je napose sposobna da shvati život. Intuicija igra značajnu ulogu u suvremenoj filozofiji života, kao i u Husserlovoj fenomenologiji; pored empiriske intuicije ko­jom spoznajemo pojedinačne predmete, po Husserlu, postoji i eidetska intuicija kojom sagledavamo čiste biti.

Intuitivan, onaj koji nešto neposredno evi­dentno sagledava ili ono što je neposredno evidentno sagledano; onaj koji poseduje prirodu intuicije ili ono što predstavlja re­zultat intuicije. Suprotno: diskurzivan.

Involucija (lat. involutio = umatanje u sebe), proces oprečan „evoluciji“, tj. proces vraća­nja razvijenijih, diferenciranih struktura na jednostavnije, primitivnije; nazadovanje (re­gresija), opadanje, izrođivanje (degeneraci­ja); u biologiji: posebno „retrogradne pro­mene koje se javljaju u telu i nekim or­ganima u doba starosti, kad je njihova traj­na ili privremena namena već ispunjena“ (Murray). Pojave involucije poznate su i u istoriji kulture, osobito u razdobljima gu­bitka nacionalne samostalnosti (kineska kultura nakon provale Mongola, arapska kultura nakon pobjede Seldžuka). U inte­lektualnom životu pojedinca i zajednice in­volucija često koincidira s pojavama pasiv­ne adaptacije na okolinu, uznapredovalim procesima generalizacije, shematizacije, dogmatskog ujednačavanja mišljenja i sl. Involvirati (lat. involvere = zaviti što u), obuhvatiti, sadržavati u sebi.

lracionalan (lat.), nerazumski (kadšto u smi­slu nadrazumski odnosno proturazumski), koji je izvan dosega razuma, razumom ne­dostiživ, mišljenju tuđ, logički neodrediv, koji se ne može iscrpsti razumskim (racio­nalnim) pojmovima ni misaonim razglaba­njem. Termin iracionalan dolazi do izražaja ne samo u filozofiji, nego u specifičnom smislu i u matematici (iracionalni brojevi).

Irealan, nerealan, nezbiljski. Irealnim se označava kod nekih filozofa područje ideal­nog važenja i značenja. Rickert tako govori o carstvu irealnog smisla. Po njegovu tumačenju pojmom sveta obuhvateno je ne samo sve zbiljsko (realno) nego i ono irealno. Husser! također transcendentalnom redukcijom dolazi do doživljaja koji su zapravo irealni.

Irefleksivan (lat. irreflexivus = nepromišljen). Irefleksivan je svaki akt koji je izvršen bez razmisIjanja ili razmatranja.

Irelevantan (I at. irrelevans = neznatan), beznačajan, nevažan, sićušan, spoređan. Ireverzibilan (novolat), koji se ne može okre­nuti, nepreokretljiv kao npr. razvojni tok života ili tok Ijudske istoriji, kojih se ra­zvojni smer ne može izmijeniti; njihove se razvojne faze ne mogu obratnim putem ra­zvijati. suprotno: reverzibilan.

Iskustven, onaj koji potiče iz iskustva ili se zasniva na iskustvu (npr. iskustven pojam, iskustven sud, iskustvena spoznaja, isku­stvena znanost).

Iskustvo (gre. empeiria, lat. experientia, njem. Erfahrung, eng!. experience), neposredno doživljavanje, ono što je neposredno doživeno. Također: skup svih na neposrednom doživljavanju zasnovanih spoznaja. Najčešće se suprotstavlja tradiciji, autoritetu, ne­kritičkom prihvaćanju nedoživljenog, s jed­ne strane, a razumu (v.) i umu (v.) s druge strane. Neki shvataju taj pojam vr!o usko, identifirajući iskustvo gotovo potpuno s osjetima ili s osjetnim opažanjem. Drugi ga shvataju šire, tako da uz „vanjsko iskustvo“ (osjetnost ili senzaciju), kojim stičemo ide­je o vanjskim stvarima, stavljaju i .unutrašnje iskustvo. (samoopažanje ili refleksija) kojim stičemo ideje o radnjama našeg du­ha. Neki ga shvataju još sire, tako da identifikuju pojmove iskustvo i praksa. Postoje razilaženja i u tome je u iskustvo nešto po­sve subjektivno ili je ono nužno odnos pre­ma nečemu što postoji nezavisno od isku­stva. O ulozi iskustva u spoznaji spore se pristalice empirizma (v.), racionalizma (v.), kriticizma (v.) i drugih pravaca spoznajne teorije.

Istinitost, svojstvo onoga što je istinito. Dok izraz „istina“ primarno znači ono što je is­tinito (npr. „ta je misao velika istina“), ali može značiti i svojstvo onoga što je istinito (npr. „ta se misao odlikuje dubokom isti­nom“), izraz „istinitost“, ne može značiti ono što je istinito (ne možemo reći, npr.: „ta je misao duboka istinitost“) nego samo svojstvo ili odliku istinitoga (npr. „ta misao odlikuje se dubokom istinitostu“).

Istinoljubivost, ljubav prema istini (v.), oda­nost istini, nastojanje ili težnja da se spozna istina, odbojnost prema nčistini.

Išruk (islam), prosvjetljenje, svjetlosna emana­cija apsolutnog bitka, po kojoj metafizička spoznaja (ma’rifa = gre. gnosis) postaje sred­stvo identificiranja stim bitkom. Spoznaja o kojoj je ovdje reč intuitivna je i ekstatička „mudrost srca“ (usp. Pascalovu „Iogi­que du coeur“) i postiže se: postepenim pročišćenjem duše na mističkom putu (tarika). Brak se u najširem smislu može identifici­rati s pojmom emanacije (faid, v.). U užem smislu išraki je naziv za učenje o prosvjetlje­nju čiji je najistaknutiji predstavnik Šuhra­wardi (12. st.). Ta se „prosvjetiteljska mu­drost“ (hikmat alisrak) naziva i masrakiya ili „istočna mudrost“. Ostypnjevima gnostičkog pročišćenja i „vezivanja“ (ittisaI = yoga) s apsolutnim bitkom, v. ma’rifa.

Izvanjski svet, skupna oznaka za, 1) sve stvari izvan vlastitoga tela i njihove odno­se; 2) u psihološkom smislu, skup svih predmeta, uključujući vlastito telo, što se prostomo-vremenski pružaju osetilnom opažanju. za razliku od unutrašnjeg sveta, sadržaja svesti vlastitoga ja ili empiriskoga subjekta. – Na razlikovanju unutrašnjega i izvanjskog sveta počiva pojam samosvesti, osobe i ličnosti s jedne, i svesti o predmetnosti s druge strane. – Naivni rea­lizam pripisuje stvarima izvanjskog sveta kvalitcte sadržaja subjektivnoga osetilnog opažanja; prihvaćajući tu osetilnu predmet­nost, kritički realizam od nje ipak razlikuje neki pojmovno određeni bitak; subjektivni idealizam vidi u izvanjskom svetu samo skup predodžaba empiriske svesti ili „kompleks osjeta“; transcendentalni idealizam promatra empirisku zbiljnost kao pro­izvod transcendentalno-logičkoga subjekta ili svesti uopšte, dok objektivni idealizam određuje izvanjski svet kao „drugačije­-bitak“ ideje. – „Problem“ iz­vanjskog sveta tipičan je produkt subjek­tivističkog filozofiranja novovekovnog ra­cionalizma i empirizma, koji čoveka po­djednako najpre izoliraju kao promatračko biće izvan sveta, da bi ga zatim tek naknadno stavili u svet predmeta, čudeći se pri tom kako to svest iznutra dolazi do sveta vani?! Izrastajući tako iz faktičke otuđenosti čoveka i sveta, „subjekt­-objekt-problem“ pokazuje se kao nereši, što s ove pozicije doista i jest. Naprotiv, odredi u se bit čoveka kao „praksa“ njegova bitka u svetu, svako suprotstavljanje unutrašnjega i izvanjskog sveta otkriva se kao puka apstrakcija.

Izvesnost ili sigurnost (lat. certitudo), karakteristika stanja svesti, odnosno doživljaja koji neki sud prihvaća kao posve istinit, nesumnjiv, nepreporan. Izvesnost redovito prati sudove koji su očiti (evidentni) sami po sebi ili sazdani na neposrednom isku­stvu (neposredna, intuitivna izvesnost), ali može postojati i za sudove koji su dokazani ili se smatraju dokazanima (posredna, dis­kurzivna izvesnost). lako je doživljaj izvesnosti psihološki jedinstven, ponekad se „subjektivna“ izvesnost verovanja razlikuje od „objektivne“ sigurnosti znanja; ali i psihološki i metodički treba razlikovati izvesnost od različitih stanja verovatnosti. Des­cartes smatra kriterijima izvesnosti „jasnoću“ i „razgovetnost“; prema Kantu izvesnost imamo onda kad „uviđamo da je nemoguće da bi spoznaja bila lažna“; Avena­rius ubraja izvesnost među „karaktere“ spoznaje.

Jasnoća (lat. claritas), prezentnost, evident­nost. U filozofiji, evidentna spoznaja na ko­ju bi se mogao osloniti siguran i nesumnjiv sud. Prema R. Descartesu, „jasna spoznaja jest ona koja je živa i otvorena pozornom duhu. Jasno vidimo ono što je pred našim okom koje promatra i što dosta snažno i otvoreno na nj deluje“ (Osnovi filozofije). Za G. W. Leibniza, svojstvo koje neki po­jam razlikuje od drugog, za razliku od raz­govetnosti.

Jastvo, kovanica načinjena prema njem. Ichheit; u našoj filozofskoj literaturi upotreb­ljava se uglavnom u dvojakom značenju: 1) kao supstantivacija zamenice „ja“, odnosno „ja“ mišljeno kao supstancijalno biće (njem. das leb, franc. Ie moi), 2) kao apstrahirano svojstvo (karakteristika) onoga što je „ja“ (lchheit, Charakter des Ich-Seins).

Jedinstvo, 1) opštenito: karakteristika onoga što je jedno ili ujedinjeno (jedinstvo priro­de, jedinstvo teorije i prakse, narodno je­dinstvo); 2) kategorija suprotna kategoriji mnoštva (pluraliteta). Iako fundirano u objektivnim odnosima (jednostavnosti, prostome i vremenske sudatosti, doživljajne, funkcionalne ili logičke supripadnosti), je­dinstvo realnih ili misaonih predmeta ne može se odvojiti od ujedinjujuće (unifika­torne, sintetične) funkcije svesti koja, po potrebama teoretskih i praktičkih situacija i zadataka, predočuje misli i tretira iste po­datke sad kao razlučene u „mnogo“, a sad opet okupljene u „jedno“. Zbog presudne uloge ujedinjavajuće svesti u našem lučenju znanog sveta u jedinstva, već je Des­cartes zamišljao jedinstvo isključivo kao „način mišljenja“, a Kant ga ubrojio u temeljne apriorne funkcije (kategorije) razumske spoznaje. U filozofiji je često iznešeno mišljenje da jedinstvo kao kategorija objektivnog sveta ima svoj izvor i uzor u jedinstvu svesti (grupiranju doživljaja oko jednog „ja“).

Jednota, 1) isto što i jedinstvo (v.); 2) svojstvo po kojem je nešto „jedno“. Sinonim: unici­tet.

Kaja (sansk.), vreme u empiriskom i mate­matskom smislu; termin izveden iz korena kal koji se nalazi u reči – kalkulirati ( = racunati). – Za odnos prema kategoriji prostora usp. Akaša.

Kalam (is lam), govor, logos, argumentacija; naziv za spekulativnu teologiju koja se služi metodama dialektičke filozofije, osobito helenske. U užem smislu kalam označava učenje škole mutakallimun (v.), koja je na­stala odvajanjem ortodoksnih teologa, naj­pre As’arija u 9. st., od teološkog „libera­lizma“ škole mu’tazila (v.). – Racionalna teologija ovih dijalektičkih smerova razli­kuje se od teoloških stavova iracionalističkih škola koje polaze od intuitivnog isku­stva (ma’rifa, v.), i među kojima se osobito     ističe misticizam swija (v.).

Kalpa (sansk.), kosmička mjera vremena od nastanka jednog svemirskog sistema svjeto­va do njegove propasti; deli se na noć i dan stvaralačkog božanstva Brahme ili na četiri razdoblja yuga, koja se kao celina nazivaju i maha-yuga ili manvantara. Kalpa iznosi 8 milijardi 640,000.000 godina, a tra­janje pojedinih yuga nije jednako nego po­stepeno opada, jer njihov tok predstavlja in­voluciju sveta. – Prvo razdoblje, krita­yuga, zlatni vek, traje četiri desetine kalpe; to je doba apsolutne pravednosti, gde po­stoji samo jedna kasta, brahmanska, i jedna Veda. Drugo razdoblje treta-yuga, traje tri desetine kalpe; to je doba zainteresirane delatnosti, gde pravednost opada za jednu četvrtinu, a ostale tri održavaju se prinošenjem žrtava bogovima. Uz brahmansku jav­Ija se i druga, ratnička kasta ksatrija. Treće razdoblje, dvapara-yuga, traje dve desetine kalpe; pravednost u svetu smanjena je na polovicu; postoje četiri Vede, četiri kaste i različiti kultovi; javlja se bijeda i bolest, dužina ljudskog života je postepeno opala. Četvrto razdoblje, kali-yuga, traje jednu dese­tinu kalpe; to je istorijsko razdoblje čovečanstva u kojem živimo. – Ovaj sistem kosmičke evolucije ne postoji u doba Rig­-vede, ali je u doba eposa i starijih filozof­skih sistema, tj. nešto pre 5. st. Pj. n. e., potpuno razvijen i opštenito usvojen u In­diji.

Karma (ind. karma = delo), budističko učenje prema kojem su naš sadašnji život i osnov­ni karakter, a prema tome i naš udes, određeni delima što smo ih izvršili u svom pređašnjem životu (v. metempsihoza, palin­geneza).

Karman (sansk.), „delo“; u filozofskom smi­slu delatnost kao pokretna snaga moralnog determinizma u individualnom životu, a također i opšteg kauzalnog zbivanja u svemi­ru. Zakon, retribucije moralnih posledica ili „dozrijevanje plodova“ (vipaka) delatnostti ne ograničuje se na jedan život, nego je osnov vjere u kontinuitet duše (gjiva) ili sa­mosvojstva (atman) kroz niz života ili „preporađanja“ (punar-bhava). Preporađanje je uvetovano moralnom obvezanošću delima iz prijašnjih života. „Bića su naslednici vla­stitih djela“ prema nauku gotovo svih indij­skih verskih i filozofskih učenja. Kao takva ona su u biti „kontinižumi“ (santana), a ne individuumi. Zato je moguća vjera u preporađanje ili kontinuitet stanja svesti i bez vjere u večni identitet ili individualnost duše. To je shvatanje karakteristično za Buddhino učenje, gde se istodobno delatnost identificira s voljom. – Po specifičnoj zavisnosti od principa karmana učenje o preporađanju nije identično s učenjem o metempsihozi ili reinkamaciji uopšte, koja se javlja i izvan indijskoga kulturnog kruga. Još je jasnija razlika karmičkog determiniz­ma od fatalističkih verskih i filozofskih nauka. Sve teorije o karmanu smatraju ve­zanost za večni tok zbivanja (samsara) izvo­rom patnje iz koje se traži put oslobođenja (mukti). Oslobođenje se postiže odricanjem od plodova delatnosti koja treba da posta­ne nezainteresirana. Ideal slobode tu odgo­vara idealu apatije u grčkoj filozofiji, ali mu je karakteristična pretpostavka da se njegov cilj određuje izričito kao stanje „onkraj do­bra i zla“. Uvrženost bića u krug moralne obvezatnosti djela posledica je metafizičkog neznanja (avidya) ili vjere u individu­alnost samosvojstva (atman). – Karman je ujedno kauzalni zakon kosmičkog zbivanja, jer su ne samo pojedinci nego i svjetovi kao celina, uključivši tu i božanske panteone, podređeni kružnom zakonu beskrajnog na­stajanja i propadanja. Snaga djela je iznad moći bogova. avo se uverenje razvilo kao dogma iz uvida u kosmičku zakonitost (rita, v.) u ranim vedskim himnama. Brahmanski sveštenici proglasili su zatim obvezanost bo­gova da se pokore ritualnim delima koja propisno vrše žrtveni sveštenici.

Katarza (gre. katharsis = ociscenje), u prvot­nom najopštijem moralnom značenju čišćenje duše od osjetnosti, što deluje na celokupnu čovekovu ličnost. U estetskom značenju prema Aristotelovoj „Poetici“ umetničko delo (npr. drama) izaziva kod gledalaca osećaje (afekte) sažaljenja i straha te ih oslobada od tog stanja. Time se čovek uzdiže iznad egoizma, jer spoznaje da se životne promene događaju i bez naše volje. U misticizmu katarza znači čišćenje duše od greha.

Kauzalan (lat.) uzročan, koji biva po uzrocima, bez obzira na eventualnu svrhovitost (finalnost). suprotno: finalan.

Kauzalitet (lat. caušalitas), kauzalnost, uzročnost, uzročna veza, odnos uzroka i učinka (posljedice), uzročno-posledična nužda. Kauzalitet u mnogostranim oblicima prožima sve pojave u prirodnoj i društvenoj stvarnosti: pre svega u direktnoj, neposrednoj uzročno-posledičnoj vezi među pojedinim pojavama, koja nije naprosto linearna i jednosmerna, jer se stanovita posledica može odražavati ne samo na dalj­njim posledicama, nego i na samom svom uzroku odnosno suuzrocima pa i na ostalim prethodnim uzrocima. U stvarnosti postoji bezbroj „kauzalnih lanaca“, često međusob­no isprepletenih, pri čemu su uzrok i posledica jedan nedjeljiv fenomen, jer svaka pojava predstavlja ujedno posljedicu (nekog uzroka odnosno nekih uzroka), kao i uzrok (neke posljedice odnosno nekih posledica). Međutim, nije svaka pojava sa svakom po­javnom izrazito kauzalno povezana, nego se mnoge pojave s različitih kauzalnih lanaca često „slučajno“ nadu zajedno, te se bez ika­kve veze osim prostomo-vremenske, odno­sno samo u prividnoj nestvamoj suvislosti, nižu jedna iza druge kao npr. uzimanje beznačajnog leka i ozdravljenje bolesnika, za­pažena crna macka i nezgoda. Prema tome, iako se kauzalitet ostvaruje u vremenu, ipak nije svaki „post hoc“ („poslije toga“, vre­menska uzastopnost) ujedno i „propter hoc“ („poradi toga“). Osim toga, ima pojava koje se bez međusobne neposredne uzročne ve­ze ipak redovito, stalno pojavljuju zajedno, bilo u vremenskom sledu tj. sukcesivno, dijahrono (npr. dan i noc), bilo istodobno, simultano, sinhrono, „paralelno“, i to zato što se mogu shvatiti kao svojstva stanovitih složenijih pojava, odnosno nekih bića i predmeta, te na taj način svoditi na zajed­nitki uzrok. Zadatak je pojedine znanosti da na pretpostavci kauzaliteta istražuje i ustanovljuje konkretne uzročne veze u bo­gatom i raznolikom iskustvenom materijalu (v. uzrok, uvet, kauzalni zakon, kauzalni neksus, determinizam).

Khandha (pali), skupina, odsjek ili odlomak; u Buddhinoj nauci naziv za pet osnovnih skupina ili delova (panča-khandha) psiho­-fizičkih pojava, osobito u učenju o Ijudskoj ličnosti koja se smatra složenom pojavom bez posebnog metafizičkog nosioca individualnosti. U tom smislu budistička teorija o panča-khandha zamenjuje vedantinsku teoriju o Atmanu (v.), „kao što se određeni sklop delova naziva kolima tako se u upo­trebljava uobićajeno ime Čovek kad se po­jave ove skupine“. Tih pet skupina, koje se definiraju i kao „elementi prianjanja“ (uz egzistenciju), jesu: 1) telesni lik (rupa), tj. četiri materijalna elementa i od njih zavisna telesnost; 2) osjeti (vedana), tj. vid, sluh, miris, okus, opip i predodžba; 3) zamjedbe (sanna) na istih šest osjetnih područja; 4) ostvarenja (sankhara), tj. šest vrsta ispoljenja volje; i 5) svest (vinnana) na istim područ­jima. – Pojedini od tih elemenata ne poseduju nezavisnu zbiljnost, nego se pojav­Ijuju samo u momentanim skupovima: „Ono što postoji kao osjet, zamjedba i svest, to je povezana pojavnost, a ne nezavi­sna, pa se te pojave ne mogu pojedinačno odvajati da bi se pokazala njihova različitos“. Jer, ono što osećsmo, to i primećuje­mo, a što primećujemo, toga smo i svesni. (Magjgjhima 43). – Među ovim skupinama najkarakterističnija je za budističku filozofi­ju sankhara (v.). – Osim ove glavne podele psiho-fizičkih elemenata na pet skupina, postoji i dihotomijska podela na „ime i lik“ (nama-rupa – prevodi se kao „subjekt i objekt“ ili „forma i materija„), koja ima više logički nego psihološki smisao. – Odgovarajući sanskrtski izraz skandha upotrebljava se kao filozofski termin samo u ovom budističkom smislu.

Koegzistencija (lat. coexistentia), istovreme­no postojanje, postojanje više stvari u isto vreme. Na socijalnom planu istovremeno postojanje dvaju ili više država s istim ili različitim društvenim uređenjima. Koegzistiranje može biti aktivno i miroljubivo kao i u obliku sukoba.

Koincidencija (Iat. coincidentia = poduda­ranje), vremensko poklapanje različnih po­java, istodobnost. U psihologiji: jedan od četiri načina asocijacije (v.) predodžbi ili ideja koje su istodobno stupile u svest, ta­ko da se i kod njihova reproduciranja (v.), kad jedna od njih stupi u svest, istovremeno pojave i sve druge skopčane s njom. U filozofiji kod N. Kuzanskoga osnovni pro­blem filozofije je „coincidentia opositorum“, tj. prevladavanje ograničenih suprotno­sti u apsolutu, u apsolutnom jedinstvu. U Hegelovoj dijalektici nalazimo dialektičku koincidenciju protivrečnosti, koja se prevladava u višim pojmovima i konačno u jedinstvu ideje.

Konačnost je ograničenost bića s obzirom na prostor, veličinu, vreme, snagu itd. U grčkoj filozofiji konačnost pripada svima oblikovanim bićima koja se time razlikuju od bezgraničnog apeirona. I dok prema grčkom shvatanju konačnost izražava savršenost bića, ukoliko su ona ozbiljila svoju bitnu mogućnost i svrhu, u srednjem veku ona je izraz slučajnosti i nesavršenosti bića koje svoj poslednji temelj nema u samom sebi nego u beskonačnom i savršenom Bo­gu. U suvremenoj filozofiji, naročito u filo­zofiji egzistencije, konačnost se shvata kao bitno određenje čoveka. štoviše, čovek je najkonačnije od svih bića, jer zna za svoju konačnost. Nasuprot nastojanju još i nje­mackog klasičnog idealizma da čovek od­baci odnosno ukine svoju konačnost, Hei­deggeru je stalo do toga „da upravo postane izvjestan konačnosti, kako bi se u njoj držao“. S tim u vezi „pokonačenje“ (Veren­ dlichung) je „briga“ (Sorge) da se može biti konačan. Štoviše, konačnost kod Heidegge­ra gubi kako svoju tradicionalnu upućenost na beskonačnost tako i puku antropološku određenost, jer je pokušava misliti na sebi samoj kao konačnost istorijskog bitka.

Kondicionalizam (kondicionizam, od lat. conditio = uvjet), naučavanje koje tradicio­nalni pojam uzroka (pripisujući mu natruhe antropomorfizma) zamjenjuje skupom uveta, ukazujući na to da nijedna pojava ne ovisi sarno o jednom uzroku. Objašnjenje neke pojave sastoji se prema tome u navo­denju svih uveta o kojima ona ovisi i pod kojima se javlja. Kondicionalizam zastupa fiziolog Verworn, empiriokriticist (v.) Mach i dr.

Konflikt (lat. conflictus), sukob, spor, borba suprotnih ideja ili moralnih načela (v. koli­zija).

Konzekvencija (lat.), ono što sledi, a u zavisnosti je o nečemu prethodnom; 1) poslje­dak, učinak. Opreka: antecedencija, ono šta prethodi u smislu razloga, uzroka, uveta; 2) doslednost u provodenju teorijskih odno­sno praktičkih normi (npr. logičkih i mo­ralnih principa).

Koša (sansk.), „omotac“ ili „Ijustura“, naziv za oblike fizičkog, psihičkog i natpsihičkog or­ganizma ili „tela“ (šarira), kojima je omo­tana duša (gjiva) ili samosvojstvo (atman, v.) kao transccndentna osnova ličnosti. o pet vrsta koša v. sukšma-šarir.

Kosmički (gre. kosmikos), koji se tiče kosmosa, koji pripada kosmosu (v.), tj. uređenom i harmoničnom svetu. suprotno: haotično (v.).

Kreatijanizam (Iat. creare = stvarati), teološko učenje prema kojemu bog iz ništa stva­ra dušu za svako biće koje se rađa. To je suprotno shvatanju da duše imaju preegzi­stenciju, tj. postojanje pre tela. Kreatija­nizam negira i traducijanizam (lat. traduće­re = prenijeti) koji je učio da se duše nasleđuju od roditelja (na primjer Tertuuian). On se suprotstavlja i verovanju u seljenje duše.

Latentan (lat. latens = skriven), koji ostaje skriven dok ne nastupe uveti pod kojima se tek može manifestirati. Latentno je dakle sve ono što opstoji samo potencijalno (v.), kao stalna mogućnost da se pojavi.

Ličnost (lat. personalitas) ili osobnost, osobi­tost, naročitost, vlastitost pojedinca (individuuma) što ga odlikuje i razlikuje od svih ostalih pojedinaca jedinstvenošću i nepo­novljivošću. ličnost je bitna karakteristika čoveka kao Ijudskog bića po tome što ona pojedincu nije nešto naprosto dano (samim tim što je roden kao čovek) nego je izbo­rena, oblikovana, proizašla iz smisleno­-svrhovitog htenja te stvaralačke delatnosti koja je dosledna samoj sebi. Stoga pojedinac tek treba da postane ličnost time što svoju naturalno-socijalnu određenost delatno-smisleno ukida, prevladava i hu­manizira. – Od Kanta pojam ličnosti do­biva u građanskoj filozofiji (i etici) izrazito vrednosni ili etički karakter, čime se smi­sleno-sadržajno sužava, pa biti ličnost znači izvršavati isključivo moraine zadatke ili ostvarivati vrednosti, tj. samoostvarenje ličnosti postaje jedna od kreposti (vrlina). Pojam ličnosti javlja se kao problem u tzv. pitanju o ulozi velikih ličnosu u istoriji, pri objašnjavanju društveno-istorijskih zbi­vanja naročito u revolucionarnim razdoblji­ma.

Lila. (sansk.), „igra“ bogova kao uzrok nastan­ka prividnog sveta; jedna od teorija o ne­realnosti pojavnog zbivanja u vezi s učenjem o mayi (v.). Javlja se osobito u višnuiz­mu, gde Krišna postaje utelovljenje nestašnog božanstva, ljubitelj svirale i plesa u pastoralnim motivima indijske književnosti. U doba Aleksandra Velikog Heleni ga identifikuju s Dionizom. Motiv lile i božanske nestašnosti kao estetskog simbola umetničke lepote čest je i u poeziji Rabin­dranatha Tagorea.

Limitacija (Iat. Limitatio = ograničavanje), pojam kojim se određuje osobina negativ­nih pojmova, kod kojih se određeno ogra­ničenje postiže pomoću negativnih određenja. Npr. beskonačan, besmrtan i sl.

Limitativan (lat. Limes = granica), u logici takav sud koji ima oblik afirmativnog (v.) suda, a doista je negativan (v.), jer mu je predikat po značenju negativan. Oblik mu je: S je ne-P. Limitativan se naziva i bes­konačan.

Linga-šarira (sansk.), sinonim za sukšma­-šarira (v.), psihički organizam.

Logos (gre.). U tekstovima od Homera pa do hrišćanskog evanđelja termin je imao ova glavna značenja: reč, govor, gramatički is­kaz, svojstvo, istina, slava (kvaliteta), red, vo­Ija, razum, Ijudski pojam, um, učenje, isti­nito učenje, zakon (mjera), postupak, dokaz, matematski aksiom, božji um, klica postajanja, i božja reč (posrednik). S Heraklitom logos postaje filozofski problem. Opštu zakonomernost (zakon i red) dijalektičkog događanja u svemiru He­raklit je označio terminom logos. Na osno­vu delovanja logosa priroda je u sebi har­monija. To kosmičko značenje logosa obnovili su stoici u svojoj filozofiji. Tu je logos osim nužnosti i zakonitosti dobio i značenje svjetske umnosti. I Hegelov panlogizam proizlazi iz opšte nužnosti sleda koji je istodobno i uman i stvaran (zbiljski).

Lumen naturale (lat.), prirodno svjetlo; u grekoj i rimskoj (Cicero) filozofiji znači du­hovno svjetlo, duhovnu jasnoću, spoznajnu moć Ijudsku, koja je zapravo vanljudskog porekla. Npr. ideja je tako uzeta kao izvor prirodnoga svjetla koje uvetuje našu spo­znaju javljajući se kao delotvorno unutrašnje svjetlo, i koje omogućava ograničenoj Ijudskoj svesti da dode do empiriske ali objektivne i evidentne istine. Suprotan je pojam „Iumen supranaturale“. Njime skolastici imenuju nadnaravno svjetlo spoznaje koje prelazi elementarna znanja.

Mahiya (islam), takvost, lat. quidditas, skolastički termin za čisto bivstvo, prvenstveno u smislu božanske prirode. Za razliku od helenske metafizike islamski mislioci sma­traju zazornom ili bar problematičnom identifikaciju tog bivstva sa supstancialnošću (džavhar), pa i s egzistencijom (wudžud). Obeležje bivstva uopšte jest jedinstvenost (ahadiya) i transcendentnost (gha’ib, v.). Osobito sufički mistici (v. sufi) izvode iz obeležja jedinstva postulat sjedinjenja s prabivstvom (tawhid), a iz transcendentno­sti (v.) predodžbu skrovitosti istinskog biv­stva iza stvari. – Individualno svojstvo (an­niya, gre. tode ti), kao nosilac egzistencije dobiva svoju posebnost (huwiya, ipseitas, gre. tauton) i zbiljnost (hakika) od vrhovne, jedinstvene i transcendentne bivstvenosti, ukoliko se ona u njima očituje (tadžaui, gre. epifaneia), ili u njih utiče (faid, emanacija).

Manas (sansk.), razum (koren man-, usp. naše „mniti“; lat. mens, engl. mind), klasificira se redovno kao šesti organ osjetnosti (in­driya), kojemu odgovara područje (ayatana) racionalnog zamjećivanja, predmet misao­nog zahvaćanja (dharu) i odgovarajuća svest (vigjnana). U odnosu prema ostalim osjetnim sposobnostima ili organima, ma­nas kao najviši ima ujedno kontrolnu i sin­tetsko-koordinativnu funkciju. – U logičkoj školi nyaya nadređenost ove funkcije izražena je i u metafizičkom pogledu, pa je manas jednako kao i atman besmrtan, dok u drugim sistemima to nije. – Kao organ pojedinačne svesti, čija spoznaja predmet­nosti nije sveobuhvatna nego delimična i individualna, manas je sredstvo „funkcije ja“ (ahamkara). Po toj se vezanosti za osjet­nost razlikuje od uma (buddhi) kao više in­telektivne sposobnosti.

Manifestacija (lat. manifestare = otkriti, iz­nijeti na videlo, objaviti), ispoljavanje, po­javljivanje, postupak ili proces kojim se nešto unutrašnje, nevidljivo, skriveno izražava i postaje vanjsko, primjetljivo, vidljivo (npr. manifestacija stvari po sebi u pojavi, čovekovog karaktera i tempcramenta u njego­vim postupcima).

Materijalizacija (prema lat. materialis = ma­terijalan, tvami), 1) metaforičan izraz za (vidljivo) ostvarenje neke zamisli, nastojanja, plana (sinonim: utelovljenje); 2) u okultizmu (spiritizmu) tobožnje utelovljenje „duha“: pojavljivanje čitavog tela ili pojedinih njegovih delova, koje „medij“ stvara iz „teleplazme“. Radi se o obmanama koje su okultisti postižali mađioničarim trikovima ili upotrebom različitih foto­efekata.

Maya (sansk.), prvobitno značenje u Vedama: natprirodna moć bogova (šakti) da izazivaju iluziju. U vedanti: prividni osnov pojavnog sveta, čiji je zbiljski osnov apsolutni nedeljivi duh. (V. Šankarino razjašnjenje maye kao upadhi). Zbog maye nam se jedno čini mnogostrukim, a apsolutno relativnim. Ona je povod subjektvino-objektivnog rascepa svesti. Upoređenja, s kojima se redovno razjašnjava učenje o mayi, jesu fatamorgana i konop koji nam se čini da je zmija. – U samkhyi se često prakriti identifikuje sa mayom, a u smislu učenja o modalnosti (v. guna) maya se tumači kao moć zamagljivanja. – Po mitološkom poreklu mayi je srodan termin lila, igra bogova kao uzrok prividnog sveta.

Medij (medium = sredina, sredstvo), 1. sredina, okolina, kultura i društvena u kojoj se odvijaju pojave; sredstvo sporazumevanja i izražavanja doživljaja i kulturnih sadržaja, širenje informacija (pismo, jezik, tisak, srestva masovnog ophođenja), 2. gramatička analiza: medijalni oblici, 3. okultizam: praznoverje po kome je osoba sposobna komunicirati s mrtvima i preko koje se ljudima javljaju nadnaravna bića, pokojnici. Medij kao „duh“ daje odgovore, stvara „materijalizacije“ (nadnaravni fenomeni prate ovo komuniciranje).

Mazdaizam, Iransko učenje o mazda-yasna, tj. o „poštovanju Mudrosti“ ili Mudrog Gospoda (Ahura Mazda). Osnovni tekstovi (Avesta) su gatha ili stihovi himni (yasna), jezički i sadržajno srodni s rranim indijskim izvorima Rig-vede. Većina se tih himni pripisuje Zaratrustri reformatoru verskog i socijalnog učćenja Iranaca. Zaratrustrino učenje odlikuje se težnjom za apstraktnošću u shvatanju božanskog bića (ahura) kao mudrosti (mazda), čije se „besmrtne vrline“ (amaša-spanta) hipostaziraju u kosmičkoj zakonitosti sveta. Sam Ahura Mazda je akosmičan, a svemir je delo njegovog „mudrog“ ili „svetog“ duha (spanta-manya), koji je prva svetlosna emanacija njegove dobrote. Iz toga duha proitiču šest vrlina koje s njime kao sedmim tvore najvišu kosmičku harmoniju ideja. Te su vrline: vohu-mano, dobra misao; aša ili arta (upo. sansk. rita), zakonitost istine ili kosmička zakonitost;khathra, vlast ili „carstvo“; aramati, prilagodljivost ili devocija; harvatiti (ili harvat), dobrobit ili integritet; amurtat, besmrtnost. Vrline ove hijararhije stalna su tema Zaratrustrinih himni, a često se upoređuju s Platonovim idejama i s neoplatonskim emanacionizmom. Smatraju se i prototipom biblijskog učenja o anđeoskim korovima. – Stvaralačkoj ekspanziji Ahura Mazdinog duha suprotstavlja se prevara (drug)sa svojim protustvaranjem, koja se manifestira kao tama.

Mentalno, ono što se odnosi na psihu. U užem smislu upotrebljava se kao obeležje intelektualnih procesa.

Meta (gre.), iza, iznad, izvan; dolazi u novijoj filozofiji u novokovanicama, kojima se označava da je nešto izvan dosega dotične sfere (npr. metafizika, metakritika i dr.).

Misao, doživljaj kojim utvrđujemo postojanje različitih pojava, određujemo svojstva poja­va i otkrivamo odnose među njima, drugim rečima, ustanovljujemo neko „stanje stva­ri“. Misao se redovito očituje u nekom sudu ili tvrdnji. Karateristično je za misao da je prati određeni stupanj uverenja o isprav­nosti ustanovljenih odnosa. Misao može uključivati perceptivne ili predodžbene po­datke, ali ona u biti ima simboličko obeležje. Na osnovi nekih karakteristika bilo je pokušaja da se misli svrstaju u nekoliko ka­tegorija. Na primjer: misao konstatacije, misao konkluzije, misao znanja, misao verovanja, zamisao, misao mnijenja.

Mišljenje, sled misli koji je upravljen prema određenom cilju (rešenju nekog problema) i kojim taj cilj dirigira (v. misao).

Mnijenje (grc. doxa, lat. opinio), nesigurno i nedovoljno zasnovano mišljenje, prihvaća­nje nekog misljenja bez dovoljnog razloga i bez čvrstog uvjerenja. Već u grckoj filozofiji (npr. kod Parmenida) mnijenje se su­protstavlja znanju. Neki kasniji filozofi (npr. Kant) razlikuju kao tri spoznajna stup­nja mnijenje, vjerovanje i znanje, pri čemu se mnijenje shvaća kao mišljenje u koje ni­smo subjektivno potpuno uvereni i koje nije dovoljno objektivno zasnovano, za raz­liku od verovanja koje se odlikuje subjek­tivnom uvjerenošću, ali nije objektivno za­snovano, i od znanja koje karakterizira pu­na subjektivna uvjerenost a i objektivno je dovoljno zasnovano.

Modus (lat.), način. U ontološkom (v.) smislu konkretni način očitovanja bitka, bivanja i stanja; nestalno svojstvo supstance za raz­liku od atributa kao stalnog svojstva. Po Descartesu je modus modifikacija atributa supstance (npr. različiti duševni procesi su modi svesti). Za Spinozu su modi pro­menljiva stanja jedne prasupstance, a sre­deni su u dva odeljena atributna niza (fizički i psihički) (v. supstancija, atribut). U logici: 1) načini zaključivanja u pojedinim figurama kategorickog silogizma (v.), 2) mo­dus (ponendo) ponens i modus (touencio) touens – načini zaključivanja u mešovitom hipotetičkom silogizmu (tvrdeći uvet tvrdimo posljedak, negirajući posljedak negiramo uvet, 3) modus (ponendo) touens i modus (touendo) ponens – načini zaključivanja u disjunktivnom silogizmu (tvrdeći jednu mogućnost isključuju se ostale i obratno); modus rectus – direktna upravljenost (v. intencija) na neku doživljajnu predmetnost, a modus obliquus – zaobi­lažna upravljenost koja se javlja s direkt­nom zajedno; modus vivendi – način živenja, ponekad u smislu tolerantne koegzistencije; modus procedendi – način po­stupanja da se postigne neki cilj.

Mokša (sansk.), .oslobođenje. iz večnog toka zbivanja (v. samsara), krajnji cilj svake mu­drosti u indijskoj filozofiji. Mokša je pojam antitetičan karmanu (v.) ili moralnoj deter­minimnosti delatnošću. Oslobođenje je etički uvetovano asketskom disciplinom koja ima dvostruku svrhu: 1) metafizička realizacija (sadhana, v.); prema rečima Šankare: „Poslednje su po redu stepenice na koje se treba uspeti: razlikovanje sebe (atman) i ne­sebe, zatim realizacija sebe, koja na kraju dovodi do stanja trajne istovjetnosti sa sve­obuhvatnim (brahman). Ta se vrsta oslobođenja može postiti jedino kao posledica – moralnih zasluga nagomilanih u toku bez­brojnih život“. – 2) Specifična etička svrha jest ublaženje i prestanak patnje u nesebičnoj delatnosti (niškama-karma) i odricanju od „plodova“ djela. – Mokša je akt oslobođenja (usp. satori u zenu), čija je mogućnost bitno vezana za razvoj Ijudske svesti i pro­blematiku njenog samosvojstva (atman, v.). „Odricanje i razumevanje su za čoveka što i dva krila za pticu. Kome nedostaje jedna od tih vrlina, nikada se neće pomoću jedne same uzdići do slobode, koja je biljka pu­zavica što cvjeta samo na vrhu najviših zda­nja“ (Šankara). – Stanje oslobođenja ima različita metafizička obeležja u različitim fi­lozofskim sistemima. Ta su obeležja bitno iracionalne (v.) prirode. U vedanti stanje oslobođenja (mukti, v.) pretpostavlja apsolutizaciju atmana, a u budizmu njegovu krajnju negaciju. Stanje oslobođenosti na­zvao je Buddha nibbana (sansk. nirvana, v.). Taj je naziv kasnije’preuzela i vedantinska filozofija (brahmanirvana).

Monizam (gre. monos = jedini), filozofski ontološki pravac koji raznolikost zbilje svo­di na jedan jedinstveni princip (v.). Osnov­ne su vrste monizma materijalizam (v.) i idealizam (v.). Prvi svodi svu zbilju na ma­terijalni princip, materiju, drugi na idealni princip (ideju, duh, volju, boga itd). suprot­no: dualizam (v.) i pluralizam (v.) kao po­srednicki i kadgod eklektički sistemi. Teškoće dualizma koji postulira apsolutno različite supstance: materiju i duh, tijelo i dušu, prirodu i duh, ne mogavši naći nji­hovu vezu i podudarnost, mnogi su filozofi pokušali rešiti svođenjem tih principa na jedan jedini. Jedan od najvećih moništičkih idealističkih sistema je Hegelov, kome je apsolutna ideja (v.) osnova celokupne stvarnosti, te vlada identitet duhovnog i materi­jalnog svijeta i njihovih oblika.

Morfe (grc.), oblik, lik. U Aristotelovoj meta­fizici morfe je aktivnost koja deluje u neo­blikovanoj i pasivnoj materiji. To je obrnuti platonizam. Kod Platona je svijet u ideji, a kod Aristotela ideja u svijetu. Morfe je nepromjenljiva. Pojam se javlja u suvreme­noj filozofiji kod fenomenologa, gde ima priblićno jednako značenje kao kod Aristotela.

Nafs (islam), duša u psihološkom smislu (v.ruh i nafs).

Natura naturans (lat.), stvaralačka priroda, stvaralački princip sveta, koji se u teologi­ji, a katkad i u filozofiji, izjednačuje s poj­mom boga, dok natura naturata (lat.) znači stvorenu prirodu, pojedinačne stvari sveta. U srednjovekovnoj filozofiji, pojmovi koji­ma se označavao odnos i razlika između boga i sveta, između stvaralačkog subjekta i stvorenih objekata.

Neadekvatan ili inadekvatan (lat. inadaequa­tus), neprimeren, neodgovarajući, nepodu­daran. Pojam koji se napose upotrebljava u novijoj kritučkoj spoznajnoj teoriji u fenomenoloskim analizama, gdje se pokazuje kako je slika stvari nužno neadekvatna kad nastaje sa jednog, a time i jednostranog, stajališta. U psihologiji se tim terminom označava podražaj koji ne odgovara osjetnom or­ganu koji podražuje. suprotno: adekvatan.

Nebitak, v. ništa.

Nirvana (sansk., izvoran je pali termin nibbana), u Buddhinom nauku „utrnuće“ životne žeđi trišna, pali tanhu) ili volje za opstanak, stanje oslobođenja (mokša) od patnje večnog toka zbivanja (samsara) i preporađanja (ponar-bhava). Za razliku od oslobođenja kao akta, nirvana je transcendentno stanje koje se ne da odrediti iz odnosa realne uvetovanosti bića. Buddha definira nirvanu kao stanje „ni bitka-ni-ne-bitka, ni bitka-i­-ne-bitka, ni ni-bitka-ni-ne-bitka“. Nirvana je prema tome iracionalna transcendencija. Postizanje nirvane pretpostavlja potpuno gašenje životne žeđi kao pokretne snage delatnosti (karman), a stim u vezi svođenje svesti na Čistu funkcionalnost (kiriya-ćitta). Ta svest nije više vezana za moraine po­sljedice, nego je „onkraj dobra i zla“, kaže Buddha. I ta je poslednja funkcionalnost, dakako, samo privremena pojava. Funkcio­naIna svest kao ni bilo koja druga svesnost ne prenosi se kao trajno svojstvo (atman) u nirvanu (usp. anatta). – Ideja nir­vane postoji i u gjainizmu, iako tu ovo vr­hovno stanje nije transindividualno (ne uključuje negaciju atmana), nego ga postiže individualna duševna monada (gjiva) potpu­nim pročišćenjem od „Ijustura“ (koša) karmičke materije. – I vedantinska filozofija preuzima ovaj budistički termin, specifirajući ga kao brahma-nirvana ili stanje identificiranja relativnog duha s apsolutnim atmanom i brahmanom kao sveobuhvat­nom transcendentnom osnovom svakog prividnog zbivanja (v. mayu). U svim nebudističkim primenama ovog termina gubi se njegovo bitno obeležje nepostojanja uvet­ne veze s fenomenalnom egzistencijom sveta.

Ništa (lat. nihil), pojmovni nijek bitka kojim se u ontološkom smislu izriuče protupojam „nečega“, „svega“, bića i bitka (v.) uopšte. Po­bliže pak zanijekati se može kako mogući tako i zbiljski bitak – apsolutno ništa ili ništavilo, ili samo zbiljski bitak – relativno ništa, – distinkcija koju je prvi uveo Duns Skot kako bi pomirio stavak „od ništa ne biva ništa“ (ex nihilo nihil fit) s teološkim shvatanjem da je Bog stvorio svet od ništa (creatio ex nihilo). Logični nijek „ni-je“ ili negativna kopula u sudu temelji se na ontološkom pojmu ništa, a ne obratno kako to drže pozitivisti. Na stanovit način pojam ništa javlja se prvi put u Parmenidovu stav­ku: „Bitak jest a nebitak nije“, zatim u Platonovu nauku o najvišim rodovima (me­gista gene) bića gde se dokazuje nužnost bitka nebića (me on) kao drugosti ili različnosti obuhvaecne samim pojmom bitka, te u Aristotelovu stavku protnezavisnlja: bitak nije nebitak, Kao puka mogućnost i pr­votna se materija u Platona i Plotina također javlja kao relativno ništa. U odnosu na zbiljski bitak ništa se tako označava kao ono „najdonje“ što još nije prisutno, ali i kao ono najviše i „najgomje“ što premašuje celokupno konačno biće, kako su to shvatali srednjovekovni mistici označavajući kao Ništa mistički iskuscnu božju beskonačnost. U Hegelovoj dialektičkoj logici čisti je bitak usled svoje neposrednosti i neodređenosti identičan s čistim ništa, ka­ko bi se u tom naponu teze i antiteze us­postavila sinteza pojmom bivanja (v.) kao pokretača dialektičkog razvitka. Značajnu ulogu pojam ništa igra u suvremenoj filozo­fiji egzistencije (v.). Tako se u Heideggera u tjeskobi prisutan bezdan ništa javlja kao „ništa bića“, polazeći od bića iskušeni bitak i „veo bitka“, dok je u Sartrea ništa istov­jetno s bitkom-za-sebe čoveka koji u pukoj egzistenciji svoje bačenosti u svet sebe tek nabacuje i time čini svoju esenciju, u čemu se sastoji njegova sloboda (v.).

Nus (gre.), um, duh. Pojam koji je u filozofiju uveo Anaksagora. Za njega je nus začetnik kretanja i oblikovanja materije. Po tom tumačenju Anaksagora je začetnik dualizma (v.) u filozofiji. Kod Platona i Aristotela nus je najviši i najaktivniji od tri dela duše.

Objektivan (Iat. objectum = predmet), koji se odnosi na objekt, predmet; nezavisan od subjektivnoga (v.); zbiljski, stvaran, predme­tan, izvan granica subjekta (transsubjekti­van). Objektivna spoznaja, koja odgovara karakteru i kakvoći same stvari, dakle koja je slobodna od svake subjektivne varke i zablude. Prema tome ona pretendira na opštu vrednost, koja sačinjava centralni pro­blem kriticizma (v.), ali ovaj se više ne bavi problemom „same stvari o seb“ nego samo subjektivnim faktorima po kojima spoznaja ima opštu vrednost. Za kriticizam znači objektivan prema tome isto što i opštenovažan. Za čoveka se kaže da je objektivan ako je u prosuđivanju stvari nepristran, ne upravljajući se pri tom svojim interesima, ako njegovo raspoloženje ne dolazi do izražaja. .

Ontički (grc. to on = biće), u odnosu na biće ili bitkujuće i sve što se njega tiče. Za raz­liku od ontološkoga kao onoga što pripada bitku i biti kao temelju bića u njegovoj bićevnosti, ontičko je zbiljsko biće (v.) u svo­joj faktičnosti i pojedinačnosti, ponajvećma određeno u prostoru i vremenu. Što je sve ontičko i kao takvo pripada biću u svetu svagda zavisi od pojma bitka (v.) i razumevanja njegova smisla, čime pada i odluka što se uopšte može pojaviti kao biće. Razlika između ontološkoga i ontičkoga poima se kao ontološka diferencija.

Osećaj, v. čuvstvo. Osećaj manje vrednosti, psihološki po­jam koji je uveo i razradio u novijoj psiho­logiji A. Adler, a označava duševno stanje pojedinca koje nastaje kao posledica opšte Ijudske zelje za važenjem i priznanjem u zajednici, ako taj pojedinac oseća – s raz­logom ili bez njega – da za takvo važenje i priznanje nema kvaliteta, jer poznaje svoje telesne i duševne nedostatke. Upravo ta spoznaja uz osećaj manje vrednosti izaziva u pojedinaca zelju za skrivanjem tih nedostataka; tako dolazi do preteranog prikri­vanja nedostataka, koje se manifestira u natkompenzacijama (nadutost, želja za mo­ći, želja za uništavanjem i sl.) kao posljedi­com doživljenog kompleksa manje vred­nosti. Adlerova „individualna psihologija“ posvetila je posebnu pažnju upravo modemom čoveku koji zbog ograničene mogućnosti da ostvari svoju težnju za važenjem, u najrazličitijim oblicima doživljava osećaj manje vrednosti; taj ga osećaj često smeta u normalnom aktivnom toku mišljenja i delovanja, pa on zbog toga zapada i u neu­roze koje su upravo znak našega vremena.

Osjet, doživljaj izazvan delovanjem fizikal­nog procesa određene vrste na neki osjetni analizator; u njemu se odražuju neka svoj­stva i osobitosti toga fizikalnog procesa. Čiste, izolirane osjete malo kada možemo došiveti; osjetni podaci redovito su uključeni u složenije doživljaje: percepcije (v.). Osjeti se međusobno razlikuju po svojoj kvaliteti, intenzitetu, ekstenzitetu, trajanju i lokal­nom znaku. Osjeti se obično klasificiraju prema osjetnom analizatoru koji je u funk­ciji pri njihovu nastanku. Glavna su osjetna područja: vid, sluh, njuh, okus, dodir, bol, temperatura, kinesteticni osjeti, organski osjeti, statični osjeti.

Osetilo, organ koji deluje pri nastanku različitih osjeta. Razvijeni osjetni organ sastoji se iz perifernog dela ili receptora (prem­nika), živčanog voda i od centralnog dela u kori mozga. Receptori su redovito dife­rencirane stanice, posebno osjetljive za podražaje određene vrste. Tako su npr. osjetne vidne stanice u mrežnici oka osobito osjet­ljive za elektromagnetske valove određene dužine; slušne osjetne stanice u unutamjem uhu osobito su osjetljive za periodi­cke promene pritiska; okusne osjetne sta­nice osjetljive su za hemiske tvari određene strukture, itd. Osjetni živci vode uzbuđenja u centralne delove osjetnih analiza­tora, u tzv. primarna osjetna područja, smeštena u tjemenu, slepoočnom i zatilj­nom delu kore mozga. ]cdan dio osjetnih živčanih vlakana predaje uzbuđenje, koje je nastalo u receptorima, motomim živčanim stanicama i drugim nižim živčanim struk­turama (leđnoj moždini, produženoj moždini, malom mozgu itd.), a ta uzbuđenja izazivaju onda različite reflekse i automatiz­me.

Osnov (Jat. fundamentum, njem. Grund), u izvornom značenju reči ono na čemu nešto počiva, o čemu nešto ovisi. U filozof­skom – zapravo ontološkom (v.) – smislu, temelj bitka odnosno izvor uveta mogućnosti nastanka nečega, neke stvari ili nekog događaja (lat. ratio essendi). Znači i uzrok (lat. causa) nekog događanja, pa se naziva „realnim osnovom“ (njem. Realgrund). Os­novi su poređani višeslojno. Svagda je niži osnov uvet onoga višega. Idemo u u istra­živanju za sve dubljim osnovima, dolazimo do filozofskog pojma „praosnova“ svega, a od tog je problema i posla evropska filozof­ska misao u svojim prvim pocccima kod ]onjana. Kao teoretski razlog neke tvrdnje, dakle kao spoznajnoteorijska kategorija (njem. Erkenntnisgrund), osnov označava logičko opravdanje neke tvrdnje. Osnov se u etici (v.) izjednačuje s motivom nekog čina.

Osoba ili lice (Iat. persona), 1) „o sebi“ postojeće, zasebno Ijudsko biće, čovek-individuum; 2) individualno Ijudsko biće kao sebe svjestan subjekt i nosilac specifičnih „humanih“ (v.) svojstava i odnosa: raciona­liteta, moralnosti, prava, dužnosti; socijalne, kulturne i ekonomske aktivnosti (.moralna, pravna, umetnička, politička osoba.). U mnogim filozofskim razmatranjima pojam se osobe podudara s vrednosnom afirmacijom, širinom i značajnošću uloge koju pojedinac igra u svetu i društvu, egzistenci­jalnom „obuhvatnošću“ i „visinom“ koju je – kao virtuelno žarište svega bitka – us­pio ostvariti. U tom smislu „osoba“ je vari­jabilna značajka čiji raspon ide od golog numeričkog individualiteta u ljudskoj vrsti do nadmoćne ličnosti genija.

Ospoljenje – termin koji se u najnovijoj našoj filozofiji upotrebljava za razlikovanje nemačkih pojmova Encuusserung (ospolje­nje) i Entfremdung (otuđenje). Ospoljiti znači učiniti nešto vanjskim, odvojiti nešto od sebe ili nečeg drugog.

Osvjedočenje, v. uverenje. Ovisnost, v. dependencija.

Pamet, prvobitno znati pamćenje (usp. glagol pamtiti, izraze: učiti napamet, pasti na pa­met, držati na pameti); s vremenom proširuje svoje značenje na intelektualne spo­sobnosti poimanja, razumijevanja, rasuđiva­nja i na globainu mentalnu sposobnost us­pješnog orijentiranja u različitim životnim situacijama. Narodna fraza, govoreći o bi­stroj, dobroj, dubokoj, hitroj, oštroj, visokoj, zdravoj, ali i o slaboj, kratkoj, tupoj, tvrdoj, ludoj, tamnoj, zloj, cmoj pameti, gotovo identificira značenje riječi pamet s onim značenjem koje danas ima u uobićajenoj psihološkoj terminologiji izraz inteligenci­ja.

Pan (gre.), sve, svet kao celina.

Patiććasamuppada (paIi), formula o uvjeto­vanom (karmičkom) nastanku bića u večnom toku zbivanja (samsara), po kojoj je svaka pojava trenutačna formacija preduvje­tovanih faktora povezanih u lanac od 12 karika (nidana): „Neznanjem (avigigja) je uvjetovano oblikovanje (sankhara), obliko­vanjem je uvjetovana svijest (vinnara), svešću su uvjetovani ime i lik (namarupa), ime­nom i likom uvjetovano je šest osnova osjetnosti (ayatana), sa šest osnova osjetno­sti uvjetovani su utisci (phassa), utiscima su uvjetovani osećaji (vedanii), osećajima je uvjetovana životna žeđ (tanha), žeđom je uvjetovano prianjanje (upadana), prianja­njem je uvjetovano bivanje (bhava), biva­njem je uvjetovano preporađanje (gjati), rađanjem je uvjetovana starost i smrt (gjara-marana“. Karike 1-2 su faktori pretpostav­Ijeni sadašnjoj egzistenciji bića (karmički „plodovi“ ranijih života); karike 3-7 su elementi osjetnosti od kojih se bića sastoje u svojoj aktualnoj takvosti; karike 11-12 su rezultante za preporađanje u budućem zi­votu.

Percepcija, celovit doživljaj kojim neposred­no preko svojih osjetnih organa odražava­mo različite predmete i pojave okolnog sveta. Percepcija se osniva na osjetnim poda­cima, ali ona nije zbroj osjeta, nego organi­zirana osjetna celina; u kojoj svaki osjetni podatak ima svoje posebno, celinom određeno značenje. Sadržaj, jasnoća i određenost naših per­cepcija pod uticajem su različitih vanjskih i unutrašnjih faktora. Među tim su faktori­ma najvazniji: vrsta i struktura fizičkih pro­cesa, koji u nekoj prostornoj konfiguraciji ili vremenskom sledu deluju na osjetne organe; intenzitet i stupanj organizacije objektivnih podražaja te vreme kroz koje ti podražaji deluju; prethodno iskustvo u vezi s predmetima ili pojavama koje perci­piramo; perceptivna udešenost, tj. determi­natorne tendencije koje proističu iz naših očekivanja, zamisli i stavova. (Sinonim: zamjedba.).

Per se (lat.), po sebi. To je prevod grčkog termina „kath’ hauto“. Označava nešto što je samostalno u svom ispoljavanju i sadržaju, apsolutno, ne na drugo vezano (lat. in alio).

Persona (lat. persona = osoba, lice), pojam koji označava pojedinca u njegovoj Ijudskoj individualnosti, osebujnosti ili vlastitosti, ukoliko se on ne shvata samo ili isključivo kao prirodni organizam, odn. prirodno biće. Na toj osnovi, u razdvajanju i suprotstavlja­nju prirodnog i eminentno Ijudskog, i po­red različitosti shvatanja i određenja tog pojma, a naročito u novovekovnoj filozofiji nakon Descartesova dualističkog određenja odnosa tela i duše (u različitm postavlja­njima suprotnosti: priroda i duh, Ja i Ne Ja, život i duh, vitalno i duhovno, svesno i nesvesno, duša i duh itd.), pojam persona sve više poprima etičko-moralni smisao j karakter. Eksplicitno je to izraženo u Kan­tovoj etci, gde je čovek shvaćen i određen kao moralna osoba (persona). U postkantov­skoj etici pojam persona dobiva isključivo vrednosno određenje (kao i pojam lieno­sti.

Personalnost (lat.), bit persone, svojevrsnost osobe, ličnosti, sve ono što pojedinca, individuuma čini osobom (v. persona); a to su vrednote koje dotični pojedinac u sebi nosi odnosno ostvaruje.

Personificirati (v. personifikacija), nešto ili nekoga predstavljati kao osobu, personu (v.).

Personifikacija (novolat. personificatio), shvatanje i prikazivanje bića, neživih stvari, predmeta, pojava ili apstraktnih pojmova (u slikama ili likovima) kao da su osobe (lat. persona) s određenim karakterom i osobi­nama.

Pneuma (grc.), dah, vjetar, životni dah. U grčkoj filozofiji (naročito kod stoika) životni princip vezan za pojam topline, pa time predstavlja prasnagu koja elemente unutar prirode međusobno povezuje i ozivljuje.

Počelo ili princip (grc. arhe:, lat. principium), u ontološkom (v.) smislu, ono prvotno iz čega sve proizlazi; osnov svega bitka, izla­ziste, početak, praizvor svega, prabitak ili prapočelo. U širem smislu znači ono o čemu nešto realno ovisi, što nešto uzrokuje, nešto pokreće. Lat. principium u subjektiv­nom – zapravo logičkom – smislu označava ono što se u nas zove načelo (v.).

Poimanje, shvatanje, imanje pravoga pojma (v.) o nečemu, jedan od osnovnih oblika mišljenja, duhovna radnja ili delatnostt ko­jom se misli bit nekog realnog ili zamišlje­nog predmeta, mišljenje pomoću ili u obli­ku pojma, uvrštavanje nekog predmeta kao pojma u već poznatu pojmovnu povezanost.

Pojava ili fenomen (grc. fainomenon), naziva se u filozofiji u najširem smislu svaki svesni doživljaj, a u užem sve ono što se osjet­no kao predmetno primećuje. U indijskoj filozofiji, a i kod starih Grka, razlikuje se pojava i bit stvari. U spoznajnoj teoriji (naročito poslije Kanta) pod pojavom se razumeva pojavljivanje ili znak nečega što je izvan toga doživljaja i od njega je različito. Kant, na primjer, smatra da se iskustvena stvarnost javlja u našoj svesti kao pojava (fenomen) koja je određena našim doživljaj­nim mogućnostima. Ona ipak nije pričin (varka), nego način ka­ko se nešto pojavljuje, kako mi stvarnu zbilju doživljavamo. Dublje od pojave (feno­mena) mi u zbilju – po mišljenju Kanta i njegovih sljedbenika – i ne možemo pro­drijeti. Po njima je tako sva Ijudska spozna­ja fenomenaln. Spo­znajnoteorijski objektivisti i predstavni­ci teorije odraza smatraju nasuprot tome da je pojava – dakako uz kritičku korekturu – odraz zbilje same kakva ona jest. Prema tumačenju vrednosti pojavnosti za spo­znaju sveta razilaze se osnovna spoznajno­teorijska stajališta u filozofiji.

Pojedinacčn – sinonim za individualan, kao i ono što pripada nečem individualnom, ne­čemu što je jednom dano. Svaka materijalistička filozofija smatrala je konkretno, ma­terijalno pojedinačno (pojedinačna stvar) kao osnovu stvarnosti. Pa i kod Aristotela je svaka pojedinačna stvar prva supstancija, ujedno prva u redu kategorija. Svako mate­rijalno pojedinačno jest prostomo-vre­menski određeno i u određenom razdoblju zadržava svoju jedinstvenost, individual­nost. Hegel i, naročito, klasici marksizma naglasili su da je pojedinačno dano uvek u zajednici s posebnim i opštim, koji se pokazuju kao njegova bit, njegov zakon. Promena zakon i počiva na razvoju i pro­menama pojedinačnog.

Postajanje (nastajanje), svaki proces koji nije karakteriziran samo ponavljanjem, nego većim ili manjim promenama kvalitete i strukture predmeta. Budući da evolutivne, kvantitativne promene dovode do prevla­davanja određene mere predmeta, to je svako nastajanje na kraju i više manje nagao prelaz određenih kvantitativnih promena u kvalitativno nova stanja, struktureTek je dialektička misao dala dublji uvid u smisao postajanja i time veoma doprinijela ~ionalnom objašnjenju prirodnih i društvenih promena i razvoja.

Postojanost (od pridjeva postojan) znači stal­nost, nepromenljivost, svojstva što se u fi­lozofiji vezuju uz pojam bit (v.), tj. ono po čemu neka stvar jest ono što jest. Kao ter­min u moralnoj filozofiji označava vrlinu karakteme osobe koja deluje i reagira na sebi dosledan način i tako kod drugih stvara osećaj pouzdanosti.

Postojanje (glag. imenica od postojati, sino­nim: opstojati), češće je u upotrebi u novije vreme, kao termin još neustaljen a znači isto ili slično kao i opstojanost, egzistencija (v.) opstanak, katkada bitak (v.).

Pragjna-paramita (sansk.), „savršenstvo spo­znaje“, naziv za idealističku metafiziku spo­znaje u mahayana budizmu (v.) i za književnost s tog područja, razvijenu osobito u školi madhyamika (v.). Po svojoj težnji da usavršenom spoznajom postigne oslobođe­nje od neznanja (v. avidya) o iluzornosti i nepostojanosti pojavnog sveta, koji je svet patnje, kao i po mističkim obeležjima ove vrste spoznajnog ideala. ta se nauka naziva i budističkim gnosticizmom, a javlja se i razvija priblićno u isto vreme kao i srod­ni židovski, hrišćanski i manihejski pokreti na Bliskom istoku, iako se od njih razlikuje po specifičnim budističkim obeležjima.

Prag svesti: zamišljena granica između svesti i podsvesti. Od mnoštva objektivnih procesa koji u nekom času deluju na naša osetila, te svega što smo ranije doživeli i što sačinjava naše iskustvo, samo je mali dio sadržaj aktualnog doživljavanja, tj. iznad praga svesti, dok se sve ostalo što znamo, ali na što momentalno ne mislimo, ili što jasno ne primećujemo, nalazi ispod praga svesti.

Prakriti (sansk.), priroda; u shunkhya dualiz­mu (v.) princip suprotan duhu (puruša, v.); isključivi osnov psiho-fiztcke prirode; ne obuhvata samo materijalne eIemente (v. dhatu) nego i psihički organizam (sukšma-šarir, v.), a javlja se u tri osnovna modalna stanja (guna, v.), koja predstavljaju stepenove pročišćenosti ili prosvetljenosti duhom.- u vedantinskom idealizmu prakriti se smatra iluzornom nametnutošću (v. maya, upadhi), koja je plod neznanja (avidya) o jedinstvu apsolutnog duha (atman).

Prana (sansk.), dah, životna energija, disanje kao osnovna od pet vrsta osetilne energije. Prema najstarijim fiziološkim predodžbama ta se energija deli ovako (po „Chandogya­-upanišad“ III, 13); „U sreu ima pet božan­skih otvora. Istočni je otvor prana, to je vid, to je sunce, to je žar i zdravlje… Južni je otvor vyana, to je sluh, to je mjesec, to je napredak i slava… Zapadni je otvor apana, to je reč, to je vatra, to je moć sveštenika… Sevemi je otvor samana, to je razum, to je kša, to je slava i ljepota… Gomji je otvor udana, to je vjetar, to je prostor, to je snaga i veličina. ..’ – u božanskom svemiru ovo su „pet vrata nebeskog sveta“. – u yoga školi meditacije ovih pet vrsta daha imaju posebne funkcije u tehnici svesnog disanja: prana je udisanje; vyana je raz-disanje ili raspodela udahnute energije po organiz­mu (stanka nakon udisanja); apana je izdi­sanje; samana je ravnovjesje ili asimilacija energije (stanka nakon izdisanja); udana je istiskivanje, energija koja može delovati u suprotnom smeru sa ostalima, npr. kad is­tiskuje reč ili izaziva povraćanje.

Prapočelo (gre. arhe), ono što je osnov sveg bitka, praizvor svega, prabitak. Obično se govori o prapočelima u okviru predsokra­tovskog mišljenja kao o bitku prirode i kosmosa.

Predodžba, doživljaj kojim bez prisustya vanjskih podražaja obnavljamo pre perci­pirane sadržaje, a koji tim sadržajima odgo­varaju. subjektivno se predodžba razlikuje od percepcije po stepenu živahnosti. Dok su percepcije redovito jasne i određene, predodžbe su bez živoće, blijede, neodređene i siromašne u pojedinostima. U nekim slučajevima tih razlika između predodžbe i percepcije nema, npr. pri sanjanju, kod eidetičara, kod halucinacija.

Preegzistencija (lat. praeexistentia = pret­hodno postojanje), bitak pre bitka, npr. boga pre sveta, duše pre tela. Tako za pitagorovce i Platona duša egzistira pre rođenja čovekova, a isto tako veruju u nje­nu preegzistenciju i okultisti (v.). Sličan učenju o preegzisetnciji jest preegzistenci­jalizam. Po njemu je bog stvarajući svet stvorio i duše koje se zatim u izvesnom momentu sjedinjuju s Ijudskim fetusima, silazeći s neba sad svojevoljno, sad zbog kazne. S Preformacija, v. preoblikovanje.

Pretpostavka, teza u spoznajnom procesu, koja se uzima kao istinita da bi se iz nje mogli izvoditi neki zaključci, kojih važenje ovisi o njenom važenju.

Prevladati (njem. aufheben = ukinuti, pre­vazići, negirati), jedan od bitnih pojmova dijalektike, kako idealističke tako i materijalističke. Ovaj pojam ukazuje da je svaki proces karakteriziran negacijom prethodnog stupnja razvoja, ali i zadržavanjem nekih njegovih obeležja, elemenata bez kojih se ni budući stupanj ne može zamišliti i održatii. Dialektička negacija – prevladavanje, prevazilaže­nje – nije dakle istoznačna nihilističkoj, apstraktnoj negaciji.

Prezentan (Iat. praesens = sadašnji), nepo­sredno nazocan u danom času, svesno doživljen upravo sada.

Primordijalno (lat. primordium = prvi početak, izvor), izvomo, prvobitno, vremenski prvo; u aksiološkom smislu može značiti osnovno po važenju i vrednosti.

Pričin (njem. Schein), što se sarno pričinja, a nije onakvo kakvim se pričinja. U psiho­logiji osjetna, predodžbena pa i misaona varka, a u psihopatologiji halucinatorni doživljaj koji je u protivrečnosti sa stvarnim, jer se nezbiljsko uzima kao zbiljsko. U spo­znajnoj teoriji taj se pojam suprotstavlja pojmu zbilje (v.) i pojmu bitka (v.). Nalazi­mo ga kao problem već u početnom kosmologijskom razvoju grčke filozofije, pa sve do najnovijih filozofskih razmatranja. Kad prvi jonski filozofi razlikuju stvarni svet pro­lažnih oblika od prapočela (v.), onda je za njih taj stvarni svet sarno pričin. Eleaćanin Parmenid već oštro suprotstavlja pojmove: pričin i bitak. Čitava priroda (grč. fizis), koje je slika stvorena po našem zamjećivanju i predočivanju tek je prolažni privid, dok se bitak (grč. to on) otkriva sarno kritičkim mišljenjem. Materijalist i atomist Demokrit takođe razlikuje pravi svet atoma i pro­lažni, iskustveni svet pričina. Po Heraklitu je iskustvenom protivrečnom svetu pričina suprotstavljen zbiljski svet koji je prožet logosom (v.). Kant je uveo pojam „trans­cendentalni pričin“, u koji Ijudski urn svag­da zapada kad prekoračuje granice mogućeg iskustva. Po mišljenju nekih filozofa (npr. Herbart) pričin ipak ukazuje na zbilju,iako je ne odražava adekvatno. Ovo upućivanje pričina na bit zbiljskih predmetnostl jedan je od problema i suvremene fenomenološke metodologije.

Princip (lat. principium), početak, polazište, porijeklo, pretpostavka, počelo. Princip je ono po čemu biće jest, na osnovu čega se razvija, a i ono na što se mišljenje vraća kao na svoje temelje. Razlikuju se realni prin­cipi, tj. bitak stvari ili metafizički principi, zatim idealni principi kao osnovne pretpo­stavke, temelji mišljenja i teoretski i praktički principi spoznaje i delovanja, formal­nog i materijalnog karaktera. Po Platonu filozofija mora doći do prvih, neizvedivih principa, arhai, a Aristotel razumije princip kao samoizvesni početak i temelj spoznaje. Po Kantu je „spoznaja iz principa. tamo gdje se pojmovno spoznaje posebno u opštom, za razliku od razuma, um je „mož principa“.

Prvi pokretač ili nepokretni pokretač je je­dan od bitnih pojmova platonicko-Aristo­telovske ontoteologije. U Platonovom „Timeju“ svjetska duša poseduje kozmogonij­sku eficijenciju ukoliko se fenomenalni svi­jet oblikuje prema uzoru neprolažnog živo­ta. Aristotel, dokazujući suprotno Platonu večnost vremena, zasniva svoje učenje na principu omne quod movetur, ab aliquo movetur. Od večnog kružnog kretanja pla­neta, Aristotel zaključuje na nepokretnog pokretača i time utemeljuje jednu „prirod­nu teologiju“ posredovanu fizikom, ali koja nikada ne prekoračuje granicu argumenata koji se mogu misaono provjeriti.

Puruša (sansk.), čovek; makrokosmički pra­tip čoveka, shvaćen kao duhovni iskon sve­mira, najpre u vedskim himnama a zatim u samkhya filozofiji (v.), gde postaje osnov dualističkog pogleda na svet u odnosu prema (materijalnoj) „prirodi“ (prakriti). Kao izraz vrhovnog bića i duha u čoveku postaje simbol odnosa između makrokosmosa i mikrokosmosa. U samkhyi je Ijud­ski duh pasivni promatrač ili „svjedok“ (sak­šin) aktivne prirode (prakriti), dok je božan­ski duh i u tom pogledu transcendentan (para- ili uttama-puruša, odn. purušottama). – u vedanti ideja atmana zamenjuje prvo­bitnu predodžbu o puruši i služi panteističkom prevladavanju izvornog indoiranskog dualizma (usp. mazdaizam i gnosticizam).

Ratio (lat.), isto što i um (v.) za razliku od razuma (inteIlectus, v.); neki istim termi­nom označuju oboje (um i razum), a neki čak i samo razum. Također znači isto što i razlog, tj. ono zbog čega ili zašto tvrdimo da nešto jest ili biva tako kako jest ili biva. Shvaćen u ovom poslednjem smislu dife­rencira se na ratio essendi – razlog biv­stvovanja, ratio fiendi – razlog bivanja, isto što i uzrok (v.); ratio agendi – razlog delovanja, isto što i motiv (v.), ratio cognošćendi – razlog spoznavanja, razlog u užem smislu te reči.

Razum, u svakidasnjem značenju: sposob­nost razboritog („zdravog“, pravilnog, logičnog, kritučkog) mišljenja i rasuđivanja; uglavnom isto što i pamet, – um, razbor. U filozofskoj literaturi domaćim izrazom „ra­zum“ zamenjuje se nekoliko stranih izraza, npr. grč. nus, dianoia, logos, lat. inteIlectus, ratio, njem. Verstand itd. Razlikovanje ra­zuma od „uma“ – uobićajeno u nekim fi­lozofskim razmatranjima – vuče svoj koren iz Aristotelova suprotstavljanja recep­tivno-sintetičke misaone moći (nus patheti­kos) aktivno-oblikovnoj (nus poietikos). Dvojnost logičke aktivnosti održana preko skolastike (intellectus possibilis, intellectus agcns) odrazila se na poseban način u Kan­tovoj spoznajnoj kritici, gde „razum“ (der Verstand) znači apriorne funkcije (čiste zo­rove prostora i vremena i kategorije) kojima se osjetni utisci pretvaraju u predmete isku­stva, pojmove i sudove, dok je „um“ (die Vemunft) razina „direktivnih ideja“, najviših jedinstava, vrhovnih usmerenja misao­ne delatnosti. U psihološkom smislu „ra­zumski“ (racionalni) se doživljaji često su­protstavljaju „iracionalnima“ (nagonima, čuvstvima, težnjama).

Razumevanje (njem. Verstehcn), shvatanje značenja i smisla, što se najprije očituje u govoru (v.) kao razumljenom bitku koji prožima sve odnose povijesnoga čoveka spram sveta, i s kojim je povezan niz srodnih pojmova. Tako se put razumevanja od nacrta mogućnosti neke pojave do shvatanja njezina smisla zove izlaganje, metodički ispravno prema pravilima poduzeto izlaga­nje zove se tumačenje ili interpretacija (her­mencia), a nauka o umeću izlaganja i teo­rija interpretacije koja vodi razumevanju zove se hermeneutika (v.). U novije doba razumevanje je došlo u središte znanstveno­-metodičkoga interesa historizma (v.), razumevajuće i duhovnoznanstvene: to je metodički poduzeto shvatanje duševnih i duhovnih smi­slenih sadržaja kao tipičnih osobnih izraza doživljaja sveta. Kao specifičan način spoznaje duhovnih znanosti razumevanje se onda suprotstavlja objašnjenju (Erklaren) kao metodi spoznaje prirodnih znanosti, i dok predmete razumevanja obeležava jed­nokratnost i individualitet, predmete objašnjenja karakterizira opšta zakonitost. U svojoj fundamentalnoj ontologiji kao her­meneutici tubitka (opstanka) Heidegger je radikalizirao hermeneuticki problem i prvi put razumevanje odredio ne više kao vrstu spoznaje različitu od objašnjenja, nego egzistencijalno-ontološki kao „bitak vlastite mogućnosti“, egzistencijal koji izvorno prožima sve načine bitka tubitka, i moment koji zajedno s nahođenjem (raspoloženjem) i govorom čini cjelovitu egzistencijalnu strukturu onoga Tu kao bitka-u-svetu. Kao mogućnost najizvomijega spoznavanja razumevanje otkriva kružnu strukturu, no taj hermeneutički krug nipošto nije neki cir­culus vitiosus nego ima pozitivan ontološki smisao. Naime razumevanje pretpostavlja pred-razumevanje u kojemu je sadržana povijesna uvjetovanost vlastita iskustva sveta, i u isti je mah nacrt (nabačaj) u kojemu se tubitak otvara vlastitim budućim mogućnostima, pa se na taj način u tom krugu očituje i povijesnost čoveka kao simultanost prošlosti, sadašnjosti i budućnosti. Gada­mer je svoju filozofsku hermeneutiku također nadovezao na zbivanje opstanka ali i na iskustvo umjetnosti: razumevanje nikada nije neki stav ili postupak subjekta, nego djelatnopovijesno zbivanje (Wirkungsges­chichtliches Geschehen). Smisleni sklop njegov ili horizont određen je predajom ko­ja obeležava i horizont tumačenja u koji se uklapa ono što ima da bude protumačeno, te ovi momenti čine celinu. No baš zato ni hermeneuticka refleksija nikada ne može preskoćiti vlastitu povijesnost, te u vremenskom razmaku ne vidi nikakvu prepreku ispravnom razumevanju, nego pozitivnu šansu stapanja harizonata. Ako je i sama istina na taj način pojmljena kao svagda po­vijesna, time ona nije prepuštena „relativiz­mu“, nego je samo osvještena vlastita „pri­stranost“, pa je time i metoda kao način spoznaje egzaktnih znanosti shvaćena samo kao jedan poseban vid razumevanja, ali nipošta kao jedini izvor i iskustvo istine. Ta­kvi ne-znanstveni načini iskustva istine u prvom su redu umjetnost i kultura. U po­vijesnom pogledu razumevanje kao temelj hermeneutike ima stare korijene već u ho­merskoj i biblijskoj hermeneutici. Aristote­lov pojam razboritosti (phronesis) kao specifične praktitne spoznaje koju obeležava dobro promišljanje i verodostojnost tek je suvremena hermeneutika prepoznala kao svoj pravi izvor i uzor. Kao umijeće čitanja, izlaganja i tumačenja tekstova pojam razumevanja svoju izobrazbu zacijelo duguje pravnoj i filoloskoj, a najviše biblijskoj hermeneutici u novome vijeku od našega Ma­tije Vlačića do Spinoze, preko romantičke hermeneuti­ke Schleiermachera i Diltheyeva historizma sve do diskusije između hermeneutike i kritike ideologije u našim danima.

Realan (lat. res = stvar), stvaran, koji objek­tivno zbiljski postoji. Pojam realan označava postojeće u stvarima i nezavisno od svesti. Suprotan je pojmu idealan, koji znači nešto samo pomišljeno, što samo u mišlje­nju postoji.

Reali, po filozofu Herbartu poslednji, jedno­stavni, nepromenljivi zbiljski faktori bit­ka.

Realist, pristalica realizma (v.) u filozofiji; u umjetnosti označava taj termin umjetnika koji život prikazuje onakav kakav jest, a u politici i svakodnevnom životu onoga koji se ne zanosi idejama i neostvarljivim želja­ma, nego uzima život trijezno i kritički            onakvim kakav on jest.

Realističan, u smislu realizma (v.), koji odgo­vara realnosti (v.). Realiter (novolat.), stvamo, u stvari, doista. Realitet (njem. die Realitut), isto što i realnost

Realizacija (lat. rcalis = stvaran), ostvariva­nje, ostvarenje; čin kojim nešto što je naj­pre bilo samo zamisao, ideja ili ideal, postaje realno (stvamo); također rezultat toga čina, ono što je takvim činom postalo real­no (v.); ostvarivanje jedne zamisli.

Realizam (lat. res = stvar, realis = stvaran), filozofski nazor koji se javlja na različitim filozofskim područjima, u značenjima koja su srodna ali se ne mogu svesti na jedno osnovno. U srednjovekovnoj logici (poj­movni realizam) – učenje koje se suprot­stavlja nominalizmu (v.) i konceptualizmu, a prema kojem opšti pojmovi, odnosno opštenitosti (universalia), postoje realno. Pre­ma ekstremnom srednjovekovnom realizmu, koji se inspirira Platonom, opštenitosti postoje kao ideje u božjem umu pre pojedinačnih stvari („ante res“); prema umerenom realizmu, koji je bliži Aristotelu, ono postoje u samim stvarima („in robus“). U spoznajnoj teoriji (spoznajnoteorijski reali­zam) – pravac koji se suprotstavlja idealiz­mu (v.), a tvrdi da postoji realnost, vanjski svet nezavisan od čovekove svesti, i da čovekova svest u procesu spoznaje tu realnost, onakvu kakva ona jest, odslikava (kopira, odražava, prenosi, opisuje). U spoznajnoteorijskom realizmu raz­likuje se naivni i kritički realizam. Naivni realizam smatra da su naše predodžbe i poj­movi pasivni odraz ili slika realnih predme­ta, i da su stvari upravo tako kakve opažamo i zamišljamo, ili bar da nema bitne raz­like između realnosti i naše slike o njoj. Kritički realizam smatra da između naših misli i stvari postoje sličnosti ali i bitne razlike, a napose da, pored takvih aspekata ili elemenata naše spoznaje kojima odgova­ra nešto u stvarnosti, ima i takvih koji su čisto subjektivni. Svojevrsna je varijanta realizma neorealizam koji se razvio u anglo­-americkoj filozofiji na početku 20. st. i ko­ji, nastojeći da prevlada dualističnost kritičkog realizma, tvrdi da su stvari nezavisne od spoznaje, ali kad su spoznate, identično su s idejama duha. Nasuprot neorealistima usavršenu varijantu kritičkog realizma teorije po kojoj su poslednji elementi sveta nematerijalni „atomi ­–reali“. U estetici i umjetnosti, estetska kon­cepcija po kojoj umjetnost treba da prikaže stvarnost onakvu kakva jest, odnosno pra­vac koji nastoji da prikaže stvarnost ona­kvom kakva jest. – u politici i u svako­dnevnom životu – otprilike isto što i „trezvenost“, hladno i objektivno, racionalno ocenjivanje Ijudi i događaja, suzdržavanje od postupaka koji nemaju izgleda na us­pjeh. Ovako shvaćeni realizam neki smatra­ju vrlinom, a neki manom.

Realno (lat. realis = stvaran), stvamo. Ima više bliskih ali ipak različitih značenja, npr.: ono što jest, bivstvujuće uopšte; ono što je poput stvari; ono prostomo-vremensko na­suprot idealnom kao neprostomom i izvan­vremenskom; ono što se ostvarilo nasuprot onom što je samo moguće; ono zbiljsko nasuprot prividnom; ono autentično nasu­prat neautentičnom; ono životno nasuprat bezživotnom; ono što egzistira u skladu sa svojom biti nasuprot onom kod čega postoji rasep između faktične egzistencije i biti itd. Kod nekih filozofa tačno je fiksirano neko od navedenih značenja ovog termina, dok je kod drugih termin višeznačan ili ne­precizan. supratni pojmovi: irealno (v.), ideal no, fantazijsko (v.), imaginamo (v.).

Realnost (novolat. realitas = stvarnost), svoj­stvo onoga što je realno; također celokup­nost svega što je realno (v.), što postoji; za razliku od onoga što je samo predočeno ili pomišljeno, ontologična osebičnost, nezavisna o svesnoj doživljajnosti, zbilja. Neki razlikuju fizičku realnost (celokupnost svih fizičkih predmeta ili stvari) od psihičke realnosti (celokupnost svih psihičkih doživljaja). Govori se također o materijalnoj realnosti (celokupnost svega što je materi­jalno), o objektivnoj realnosti (celokupnost svega što postoji „objektivno“, nezavisno od čovekove svesti), o subjektivnoj realnosti (celokupnost onoga što pojedinac zamišlja kao realnost) itd. suprotno: nerealnost, nešto nezbiljsko.

Refleksija (lat.), misaono, razumsko osvrtanje na doživljavanje; pomišljanje, razmišljanje, rasuđivanje. Refleksija je zapravo viši stu­panj svesnosti, „znanje o znanju“, misaono promatranje svesne aktivnosti i njenih ostvarenja, pri čemu je težiste pažnje po­maknuto s prvotnih objekata na sam su­bjekt i njegov, bilo teorijski bilo praktički, odnos prema objektima. Refleksija je značajni izvor spoznaja o psihičkim činjenica­ma (v. introspekcija), te o logičkim zakoni­tostima svesti uopšte.

Refleksivan (Iat.)\ 1) koji se očituje u refleksiji (v.); refleksivni pojmovi po Kantu su poj­movi odnosa u kojima mogu zajedno pripa­dati pojmovi u jednom stanju svesti (jedinstvo i različnost, skladnost i razrožnost, nutrina i vanjština, materija i forma, odre­divo i određenje). To su pojmovi o pojmo­vima na bazi zrenja, nastali usporedbenom refleksijom, te se za razliku od kategorija ne mogu primijeniti na predmet spoznaje a da se poput Leibniza ne zapadne u tzv. „amfiboliju refleksnih pojmova“; refIeksivni moral – etičko stajalište koje zasniva moralno delovanje na razumskom prosuđivanju, a ne na neposrednom čuvstvu; 2) u psihofiziološkom smislu: nehotičan (po­kret), na bazi refleksa (v).

Reflektirati (lat. re-flectere): natrag savijati ili zavijati. U fizikalnom smislu reflektirati znači održavati, odslikavati ili odbijati zrake ili valove. U filozofskom smislu znači nešto predomišljati, promišljati, misliti sama se­be, tj. kada duh, um ili spoznaja ne spoznaje izvanjske predmete nego se okreće sebi, razmišlja o samom mišljenju i njega uzima za svoj predmet te na taj način dolazi do „znanja o znanju“ i samosvesti (v.).

Reinkamacija (lat. reincamatio = ponovno utelovljenje), ponovno vraćanje duše u ze­maljsko telo. Prema spiritističkom učenju duša poslije smrti provodi neko vreme na drugom svetu, a potom opet silazi na Zemlju da se sjedini s jednim novim Ijudskim bićem. Slično je učenje i o metemp­sihozi, samo s tom razlikom što se pod metempsihozom razumeva takvo seljenje duše kod kojega se ona sjedinjuje i s raz­ličnim životinjskim telesima radi očišćenja od greha što ih je počinila u pređašnjem životu. U seobu duša verovali su npr. pitagorovci i Platon, a isto tako sačinjava ona bitan element budističke i nekih drugih re­ligija.

Rita (sansk.), termin izveden iz osnove r koja označava kretanje u smislu usmeravanja; izraz srodan grčkom arete i latinskom ritus. – Prvi apstraktni pojam svemirske zakoni­tosti u vedskim himnama. Iz prvobitnog smisla „podesnost“ razvija se značenje „is­pravnost“, „pravilnost“ i „pravednost“, te „božanski zakon“ ili „božanska istina“ i „sveto delo“, ritualni čin koji usmerava tok zbivanja u ispravnom smislu. – U kasni­jem razvoju indijske misli izraz za ovaj idej­ni sadržaj postaje dharma (v.). – Iz iste osnove i izvora potiče avestički pojam arta (urtom ili asa) u iranskom mazdaizmu (v.). Kineski tao (v.) ima također isti osnovni smisao.

Rod (lat. genus), jedinstvo grupe različitih vr­sta predmeta (stvari, bića) koje su u bitnosti srodne s obzirom na neka karakteristična zajednička obeležja, odnosno s obzirom na zajedničko poreklo. U vezi s ontološkim pitanjem o realnom postojanju roda, v. po­jam, ideja, univerzalije,uopšteno.

Ruh i nafs (islam): duh i duša. U kuranu je ruh. nosilac božanskog svojstva i Alahov vesnik u Ijudskoj prirodi, a nafs duša u smislu psihološkog i moralnog karaktera. Ruh je dah Alahov, koji zagrijava tijeIo i time ga budi u život (usp. Heraklitov ele­ment vatre). Kod Muhameda se ispoljuje kao znanje, svjetlost i rukovodstvo – no­silac proročke moći. – Nafs u kuranu obeležava jedinstvo ličnosti i savest koja se bori sa strastima i teži za smirenjem. Nafs je termin kojim se naziva duša u psihološkim traktatima. Polazeći od Artistotelova djela „De anima“ napisali su „Knjige o duši“ (.Kitab al-Nafs.) Farabl i Ibn Sina, a Ghazali kao teološki mislilac raspravlja ra­dije o ruhu kao duhovnom biću koje nije ni zatvoreno u telu ni s njim povezano, ali nije ni odvojeno od njega, isto onako kao što je i Alah u svetu i izvan njega. – Značenje ovih dvaju termina postepeno se identificira. – Sufički (v.) mistici shvataju ruh kao finu svjetlosnu supstancu ‘ain) analogno indijskom psihomaterijalizmu, dok nafs smatraju sedištem nižih i loših duševnih osobina. U tom je smislu i španski mistik Ibn Arabi (13. st.) napisao delo o nafsu i ruhu, u kojemu naučava da se njegovanjem ruha i potiskivanjem svoj­stava nafsa postiže stanje savršenog čoveka. Odatle nije daleko panteistička pretpostav­ka da zbiljske egzistcncije i nema izvan AI­lahova nafsa (Džilani). Nasuprot takvim  shvatanjima Ghazalli naglašava osobito bes­telesnost ruha. – Od ruha u racionalno­-psihološkom smislu razlikuje se konačno pojam uma u Aristoteloyskom smislu ­’akl (gre. nus). Pod neoplatonskim uticaji­ma bliskim staroiranskoj tradiciji mazdaiz­ma i ‘akl postaje „prvom emanacijom“ (v. faid), koja prethodi stvaranju svjetskih sfera (‘ukul).

Samadhi (sansk.), sabranost kao glavno obeležje meditativne zadubljenosti; najširi i najčešći termin u indijskim teorijama o me­ditaciji; u sistemu yoga (v.) osmi i poslednji član duhovne discipline; u budizmu osmi i poslednji član „osmoročlanog puta“ (at­thangika-magga, v. budizam) opšte discipli­ne i središnji pojam posebne meditacione tehnike gjhana (v.). U svim sistemima raz­likuje se „približni“ i „potpuni“ stupanj sabranosti ili apsorpcije duha. – u vedanti je niži stupanj, savikalpa-samadhi, onaj na kome još deluju modalne razlike (guna, v.) i „nametnuta“ mnogostrukost (upadhi, v.), iz kojih potiče doživljaj individualne odvo­jenosti. Potpuna sabranost ili zadubljenost (nirvikalpa-samadhi) je stanje utonulosti u apsolutnu transcendenciju paramatmana. Zato se samadhi tu opisuje kao stanje gde su .unisteni upadhi. i postignuto oslobođe­nje od preporađanja individualizirane duše; kao „spontano očitovanje prave prirode u svoj njenoj punoći“; očitovanje koje „isključuje svaku usporedbu“; gde su „mentalne delatnostti resorbirane“ pošto smo njima „potpuno ovladali“. U tu je svrhu potrebno „izazvati utrnuće osjetnog sveta“, a u tom se smislu i u vedanti samadhi naziva sta­njem nirvane. – Po evropskim analogija­ma samadhi se ponekad prevodi kao „trans“ i objašnjava kao „unio mystica“. Prema vedantinskim komentarima samadhi se razli­kuje od dubokog sna po tome što u poslednjeg „mentalni i osjetni organi prestaju delovat“ u neznanju, a u prvome u najvišoj spoznaji i svesnosti (ćitta). – u budizmu učenje o samadhi ima drukčiju metafizičku podlogu. Veća se pažnja posvećuje analitici svesnih stanja, koja se tu razvijaju određenom postepenošću. Samadhi se kao sastav­ni dio sistema meditacije gjhana identificira sa sabranošću duha u jednoj tački (ćittass’e­kaggata, v.), koja se interpretira kao tačka ništice u svesti. U širem smislu obuhvata tri poslednja člana Buddhina „osmoročla­nog puta“ (ispravan napor, ispravna pažnja, ispravna sabranost). Osobito je u budizmu karakteristična diferencijalna razrada fenomenologije sabranosti za razliku od pažnje (sati). Buddhaghosa tumači samadhi kao sam-a-dhana, „čvrsta u-klopljenost“ u smi­slu abhidhamma (v.) teorije o realnosti, pre­ma kojoj objekti nisu drugo nego trenutačni konglomerati egzistencijalnih faktora ili elemenata infinitezimalne prirode. Opstojanost tih sklopova ovisi o snazi sabranosti duha koji im daje ustaljeni smisao. Dok sa­branost tako uspostavlja sadržajnu opstojanost sveta, pažnja (sati) je dublji osnov (patthana) te moći ustaljivanja u spoznaj­nom bivstvu svesti. Pažnja je „skrovište svesti“, njeno „.receptivno stanje“. Osnov­nu analizu pažnje dao je u tom smislu Bud­dha u svom velikom govoru „Satipatthana­sutta“. – Iz metafizičkih pretpostavki ova­kvih teorija shvatljiva je donekle i natpri­rodna moć koju Indijci pripisuju meditativ­nim stanjima duha.

Samkhya (sansk.), jedan od 6 daršana ili skolastičkih sistema u indijskoj filozofiji. Naziv dobiva po „nabrajanju“ ili „kategoriziranju“ psihofizičkih elemenata. Za osnivača se smatra legendami mudrac Kapila čije je učenje poznato već u prvoj polovini prvog tisućljeća pre n.e. Glavni stavovi ovog učenja nalaze se na više mjesta u „Mahabhara­ti“ („Bhagavangita“ i „Mokšadharma“). Os­novno skolastičko delo je „Samkhyakarika“, kratki prikaz učenja u 70 strofa od Išvarakrisne, oko 3. st. n. e. – Kao najsta­rija filozofska škola samkhyja je snažno uticala na filozofske i religijske predodžbe klasičnog indijskog pogleda na svet. ­Od ostalih sistema razlikuje se prvenstveno po dualizmu duha (atman ili puruša, v.), shvaćenog kao pasivni posmatrač, i prirode (prakriti) koja je po svojoj aktivnoj sposob­nosti isključivi osnov psihofizičkog zbiva­nja. Usprkos tom dualizmu, koji se znatno razlikuje od evropskog, a u krajnjoj se liniji priblizava vedantinskom idealizmu objek­tivnog duha, samkhyja je izgradila prototip indijske emancipacionističke teorije evolucije. Iz iskonskog stanja prirode (pra-kriti, doslovno „pra-delatnosti“) izdvaja se najpre um (buddhi), a iz njega „faktor ja“ (aham­kara) ili individualna svest. Odatle se ema­nacija grana u dva smera. Na subjektivnoj strani nastaje razum (manas), središnji koordinacijski organ za deset osjetnih sposob­nosti ili organa (indriya) koji se dele na pet spoznajnih (sluh, oči, koža, jezik i njuh) i pet delatnih (govor, ruke, noge, čmar i pol­ni organ). Na objektivnoj strani nastaje pet „velikih elemenata“ (v. bhuta) (eter, vatra, vjetar, voda i zemlja) i njihovih pet osjetnih obeležja (višeša) – zvuk kao obeležje etera, oblik – vatre, doticaj – vjetra, okus ­vode, i miris – zemlje. Um, faktor ja i razum pripadaju području osjetne prirode, a sastoje se od profinjene psihičke materije (sukšma-šarira). Duh i materija sa svoje 23 podvrste sačinjavaju shemu od 25 bivstava (tattva). Sve zbivanje u prirodi vezano je da­lje za tri osnovna modalna stanja (guna): sattva – stanje adekvatnog umnog uvida, ragjas – stanje maglovitih čuvstvenih po­buda, i tamas – .tama. utonulosti u mate­riju. – Duhovni princip u čoveku (puruša) samo je „svjedok“ (sakšin) i .poznavalac po­dručja. (ksetragjna) prirodnih zbivanja, koja pasivno promatra kao u zrcalnoj slici. Iz subjektivne zablude uma nastaje neznanje (avidya) koje se, kao i u drugim sistemima, sastoji u pogrdnoj identifikaciji puruše s prakriti. Ideal spoznaje je oslobođenje (mukti) koje se ostvaruje kad se puruša kao duhovni princip odvrati od zrcalne „igre“ (lila) prirodnog zbivanja. Interes duha za večni tok zbivanja u prirodi tumači se sim­patijom. – Za razliku od vaišašike, koja naučava postojanost materijalnih atoma i njihovih kvaliteta, prema samkhyi je pra­materija podložna večnim mijenama. ­Među evropskim sistemima zapažena je sličnost sa samkhyom kod stoika po opštim slavovima o „prirodi“, a i u mnogim poje­dinostima.

Samsara (sansk.), večni tok svjetskog zbiva­nja, na kojem se osniva pravilnost pojavnih dogadaja. Ideja samsare vezana je za pretpo­stavke o preporađanju (v. punar-bhava) bića, o nepostojanosti pojava, o zakonu njihove uvjetovanosti (v. karman, patiććasamuppa­da, rita, dharma), o patnji i iluzornosti opstojanosti (v. maya) i o mogućnosti oslobođenja iz njenog kruznog toka (v. moksa, nirvana). – Poredak u svemiru je bitno moraine prirode. Uzročnost se ne ograniču­je samo na neposredne materijalne poslje­dice, a snaga djelatnosti izaziva povremena izranjanja bića na površinu pojavnog sveta i njihovo ponovno uranjanje ispod te površine. Kao pojedina bića tako i planetami sistemi svjetova nastaju i nestaju slijedeći zakonitost evolucije i involucije u kružnom toku samsare. – Budući da je moralna dje­latnost pokretač svakog pojedinog zbivanja, ona može u krajnjem slučaju izazvati i njegovu obustavu. Mogućnost za to dana je jedino u individualnoj svesti Ijudske egzi­stencije, koja je sposobna da prozre ovu za­konitost i da njom ovlada. U tom je smislu nirvana suprotnost samsare. – Samsari kao zakonu večne mijene i preobrazbe bića ne­potpuno odgovaraju u evropskom predodž­benom svetu pojmovi transmigracije i metempsihoze ili seobe duša.

Sankhara (pali), ostvarenje, uobličenje u smi­slu karmičkog preformiranja bitnih uvjeta ili predispozicija za nastanak bića. jedan od najkompleksnijih ključnih termina Buddhi­nog učenja. Najčešće se prevodi izrazom „formiranje“ (Formation u engl., franc. i njem.; možda se najbolje izvornom smislu približuje njemački izraz Bildkraft). U vezi s teorijom o karmanu (v.) spceificira se u prijevodima kao concommittans mentalis ili agregatio causamm. Sankhara u stvari znači bitnu moralnu i unutamju snagu koja neposredno izgrađuje svet. U Buddhinom shematizmu javlja se na dva važna mjesta: I} kao četvrta skupina (khanda, v.) psihofizičke pojavnosti; 2) kao drugi član lanca uvjetovanog nastanka (patiććasamuppada, v.). U oba se slučaja ispoljava kao fenomen volje (ćetana, v.), vezan za izrazajne oblike misli, reči i djela, a odnosi se jednako na formiranje kao i na formacije stvarnog sveta. U posljednjem slučaju označava pred­metnost u nešto specifičnijem smislu nego termin dhamma (pojavnost). Ta je razlika istaknuta u najpoznatijoj Buddhinoj izreci o ovoj temi, gdje je ujedno sažet i njegov pogled na svet i život u celini: ­“Sva su ostvarenja nepostojana. ­Sva su ostvarenja bolna. ­Sve su pojave bezlične.“

Samopromatranje, opažanje kvaliteta i oso­bina vlastitih doživljaja. Samopromatranje (introspekcija) vlastitih doživljaja rijetko se vrši u toku samog doživljavanja, koje je predmet opažanja (simultana introspekcija), vec redovito naknadno na osnovu nepo­srednog sećanja (retrospekcija). Sistematsko samopromatranje jcdna je od osnovnih metoda psihologije.

Samospoznaja: spoznavanje samoga sebe; uvid u vlastitu psihičku i duhovnu struktu­ru, vlastite sposobnosti, sklonosti, navike, a i u načine kako se vlastito biće odražava u društvenoj okolini. lako je važnost samo­spoznavanja za izgradnju ličnosti bila istak­nuta već znamenitim natpisom na ulazu u Delfijsko svetiste „Upoznaj sama sebe!“ psihička struktura pojedinca postavlja samo­spoznavanju goleme zapreke, jer se težnja za stvaranjem objektivne slike o sebi u mnogočemu korenito suprotstavlja težnji za autoafirmacijom. lntrospekcijski dobive­no znanje o sebi ima tek relativnu (psihoanalitičku) vrednost; istinska i praktično upotrebljiva samospoznaja mora se zasniva­ti na pomnjivoj registraciji vlastitog objek­tivnog ponašanja u određenim situacijama.

Samosvest, 1) u običnom govoru: svest o vlastitoj vrednosti, držanje koje afirmira vlastitu ličnost; 2) svest o samom sebi, znanje o vlastitim psihičkim stanjima i pro­cesima kao promenljivim svojstvima i ma­nifestacijama jednog jedinstvenog i postojanog (identičnog) subjekta („ja“). Prema He­gelu samosvest je proces „pronalaženja se­be u drugom“ čiji je cilj posvemašnje pre­tvaranje „tuđeg“ u „svoje“, bitka u svest.

Sat-cit-ananda (sansk.), „bitak, spoznaja i do­brobit“, najviše dobro u vedantinskoj filozo­£iji prema Šankarinoj definiciji; poslednje obeležje koje se odnosi na dostignuće (v. sadhana) ideala samosvojstva (v. atman) i njegove identifikačije s apsolutnim bitkom (v. brahman). Prema Šankarinim rečima: „Bitak, spoznaja i dobrobit, neograničeno i nepokolebljivo samosvojstvo (atman) – to je brahman, a to brahman si ti“. – Usp.: „Tat tvam asi“.

Savest (prema grc. sinddesis, lat. conscien­tia), skup načela, normi, kriterija i stavova po kojima pojedinac ocenjuje svoje buduće ili već izvršene čine kao moralno dobre ili loše. Svesne komponente savesti (sudovi o tome što je dobro a što zlo) najvećim su delom rezultat odgoja i društvenog saživljavanja; savest ponajviše odražava opšte prihvaćene zasade, religiozne obveze, po­stulate društvenih ideologija; ali njeni su kriteriji često sazdani i na psihičkim svoj­stvima pojedinca, njegovim ličnim iskustvi­ma, ili na uverenjima koja su nikla iz nje­govih nastojanja da vrednuje odnose između sebe i svoje okoline. Tako nastaju gole­me razlike koje pojedince s posve nerazvijenom savesti („moral insanity“) dele od pojedinaca s visokim etičkim načelima ili čak s bolesno preteranom moralizator­skom senzibilnošću. Funkcija savesti delom je u nastojanju da se etički opravda budući čin (ako se etičkoj suprotstavljaju druge motivacije, govori se o „borbi ­konfliktima – savesti“), a delom u tome da moralno oceni već izvršeno delo, što rađa složenim čuvstvom zadovoljstva, ponosa, pojačane samosvesti, ili se naprotiv izražava u čuvstvu kajanja, „grižnje savesti“, samoprezira itd.

Seljenje duša, religiozno mitološko uverenje da se duša poslije smrti tela seli u druga bića i tako se čisti od svega što je u životu loše učinila. U toku čišćenja, duše ulaze i u tela pojedinih životinja. Verovanje u se­Ijenje duša proizašlo je iz tendencije večnog trajanja i opšte pravednosti koja se negde mora izvršiti. U seljenje duša verovali su Egipeani, Indijci, orfici, pitagorovci, platoničari i neoplatoničari, gnostici, manihejci i mističari.

Senzacija (srednjelat. sensatio), osjetni doživljaj. U engleskoj empirističkoj spoznajnoj teoriji (Locke) senzacija (sensation) se kao „vanjsko“ (osjetnim organima posredovano) spoznajno vrelo suprotstavlja „unutrašnjem“ izvoru spoznaje, refleksiji (refle­xion). U našoj filozofskoj terminologiji iz­raz senzacija je redak (obično se zamenju­je izrazom osjet); u svakidašnjem govoru reč senzacija označava uzbudljiv, izvanre­dan, izazivanjem široke pažnje karakteriziran događaj.

Shema (grc.): oblik. opšteniti lik koji repre­zentira u svesti neki predmet i kao opšta predodžba stoji u sferi intelektualnog doživljavanja između pojma (v.) i zamjedbe (v.). Na zorni način objašnjava nešto nezorno. Shema je posrednik između unutamjeg i izvanjskog smisla. Kant smatra da je she­ma produkt mašte koja stvara pojmu odgovarajuću sliku. – u kolokvijalnom. govoru znači jednostavnu skicu koja za razumeva­nje nečega prikazuje ono najvaznije te tako. služi u didaktičke svrhe.

Spoznaja, jedan od osnovnih oblika čoveko­va bivstvovanja, delatnost kojom otkriva­mo istinu; također: rezultat te delatnostti, isto što i znanje (v.). Spoznaja je za razliku od drugih duševnih doživljaja (npr. zamjećivanja i predoćivanja), nošena unutrašnjom intencijom da otkrije nešto, što i nezavisno od subjektivne doživljajnosti objektivno va­ži. Različite aspekte problema spoznaje         proučava spoznajna teorija (v.).

Stvar (Iat. res), izvansvesno-postojeći, zbiljski, osetilno-doživljajni, telesni, pojavni, dakle prostomo ograničeni, realni predmet. Od stvari je sdačinjen svet stvari ili stvarnost, koja za razliku od samo doživljajno-zbiljske predmetnosti sačinjava objektnu, realnu, zbiljsku, telesnu, vansubjektivnu opstojanost. Svakako je stvarnost uži pojam od pojma zbilje koji obuhvata i nestvame ali zbiljske doživljaje i njihove moguće ne­stvame predmete, koje nazivamo mišljevi­nama.

Stvarnost (lat. res corporales = telesne stva­ri), zbirni pojam za sve stvari, stvari kao neslobodne, bezlične, materijalne predmet­nosti, podvrgnute samo zakonima mehaničke nužde. Pojam stvari je ontološko­-spoznajnoteorijska suprotnost pojmu lice, koje, osim što kao i stvar jest, poseduje i duh, pa je prema tome više nego stvar.

Stvar po sebi. Filozofijski pojam koji je u današnjem određenom spoznajnoteorijskom smislu uveo u filozofiju Kant, a označava ono zbiljsko što opstoji nezavisno o subjektu koji spoznaje, s onu stranu, izvan mogućeg predmetnog iskustva i njegova spoznaj­nog određenja. Od stvari o sebi doživljava­mo samo pojavu (v. fenomen), a ona sama ostaje osjetnosti nedohvatljiva i prema to­me nespoznatljiva, te je samo pomišljamo (v. noumenon). Pojam koji znači suprotnost pojmu „stvar za nas“, kako se nama pričinja, kako nam se preko zamjedaba i predodžaba nadaje. Budući da je subjekt doživljava kao pojavu, kao fenomen, ona svagda nužno afi­cira (podražuje), deluje na spoznajni su­bjekt i tako postaje uzrok, a ujedno spo­znajno-objektivni neminovni korelat su­bjektivne osjetne doživljenosti. Stvar o sebi ne može se spoznati, ali se mora pomišljati i njenu o subjektu nezavisnu opstojanost tvr­diti, jer bi se u protivnom slučaju moralo tvrditi da je osjetna pojava ničega. Prema tome je pojam stvari o sebi nužna dopuna pojmu pojavnosti. Stvar o sebi granični je pojam mogućeg spoznavanja, za koji se zna tek toliko da realno jest, a spoznajna teorija, koja na takvoj pretpostavci počiva, zove se fenomenalizam (v.), suprotnost realizmu (v.) koji ne poznaje graniče Ijudske spoznatlji­vosti kad se radi o stvarnosti (v.).

Subjekt (lat. subjectum, gre. hypokeimenon = što je metnuto pod nešto, sto Idi pod nečim, podmet), logiičko-gramatički: do rečenice, koji je ujedno i nosilac izraza, reče­nični predmet o kome se nešto izriče; psi­hčIki: nosilac svih svjesnih dozivljaja; spo­znajnoteorijski: uslov spoznavanja uopšte, one što spoznaje, skup spoznajnih funkcija i oblika pojedinačnoga Ja; a kod nekih spo­znajnih teoretika i „svijest uopšte“. Pod svešću uopšte razumevaju subjektivnoj svije­sti imanentni, ali od individuuma nezavisni uslov spoznavanja; ontoloski: nosilac stanja, svojstava, djelovanja, koji tvori od spozna­vanja nezavisan zbiljski bitak, pa se naziva i supstratom, supstancijom, a odnosi se na zivu odnosno svjesnu opstojnost.

Subzistencija (lat. subsistere = ostati, trajati), opstanak sam po sebi i za sebe; način po­stojanja supstancije (v.) U njenoj osebujnosti i nezavisnosti, za razliku od svojstava koja samostalno ne mogu postojati, nego na supstanciji inheriraju. Boetije: „Subsistit hoc, quod non indiget alio“ (Subzistira ovo, što ne treba nesto drugo). Suprotno: inhe­rencija (v.).

Subzistentan (Iat. subsistens), koji ostajc, koji za sebe nezavisno postoji (v. subzistencija).

Sufi (islam), naziv za asketski red islamskih mistika, prema bijelom ogrtaču od vune (suf). – Redovništvo se u islamu javlja u drugoj polovini 8. st. u istačnom, sufiskom islamu na granicama Mezopotamije. Za osnivače smatraju alkemičara Džabira ibn Haiyana i mistika Abu Hasima, oba iz Kuće. U 9. st. mistički se pokret sukobljuje u Basri i Bagdadu s racionalističkom teologi­jom sunnitskog smera. U 10. st. naziv sufi za islamske mistike i askete po­znat je u cijelom muslimanskom svetu. Sufizam je u užem smislu cvjetao prven­stveno u perzijskoj poeziji (Sana’i, Attar, Rumi – 12-1.3. st., na koje se u 20. st. nadovezuje osobito Mohammed lkbiu u In­diji) i filozofiji (Hauadž i Bistfuni u 9. st., Suhrawardi u 12. st.). Ghazali (11. st.) je donekle zastitio mističko učenje od progona svojim autoritetom u skolastičkim krugovi­ma. – Ideje Sufičkog misticizma vrlo su bliske stavovima indijske religiozne filozo­fije. Ta se srodnost osniva i na izvornim neposrednim doticajima. Formulama, koje odgovaraju upanišadskoj izrcci: „Tat tvam asi“ (v.), izražava Halladž identitet transcen­dentnog božanskog principa s Ijudskim samosvojstvom, kad kaže: „Lasta gairi“ („Ti nisi nitko drugi nego ja“), ili .Huwa-huwa. („To je to“). Bistfuni uvodi termin fana (v.) koji po doživljajnoj negativnosti svojih određenja odgovara budističkom nirvana (v.). Suhrawardi suprotstavlja Aristotelovskoj di­jalektici, kao pripremnom, nižem stepenu spoznaje, intuitivne stadije zrenja i doživlja­vanja istine. Neki Sufički mislioci bili su neposredni nastavljači mazdaizma u is­lamskoj filozofiji (Bistfuni, suhrawardD. Među predstavnieima mističke filozofije u zapadnom islamu najistaknutiji je Ibn Ara­bi iz Španije (12. st.), koji polazeći od uverenja o panteističkom jedinstvu bitka pro­poveda jednakost svih religija.

Sukcesija (lat. successio = sled), uzastopnost, sled jednoga za drugim, zasobica. – U psihologiji jedan od četiri načina asocijacije predodžbi, po kojemu se predodžbe asociraju ili udružuju onim redom kojim su stupile u svest, pa se tim redom u pamćenju i reproduciraju.

Sukšma-šarira ili linga-šarira (sansk.), „istančano telo“ ili psihički organizam u in­dijskoj psihologiji, osobito u učenjima ve­danta i yoga (v.). Psihički se organizam sa­stoji od tri „omotaca“ ili „Ijustura“ (koša, v.) psihičke materije, i to: pranamaya-koša ili pneumatički organizam, koji sačinjavaju „životni dahovi“ (prana, v.); manomaya-koša ili organizam osjetne svesti; vigjnana­maya-koša ili buddihimaya-koša, spoznajni organizam nadosjetne svesti ili uma. Ovaj tročlani psihički organizam razlikuje se od fizičkog tela (annamaya-koša) s jedne strane, a s druge od „tela blaženstva“ (anadamaya­koša) u koje se duša (gjiva, v.) povlači u dubokom snu, odnosno „kauzalnog tela“ (karana-šarira) koje je nosilac nadsvesnih stanja samosvojstva (atman, v.) ili transcen­dentnog (v.) osnova ličnosti, uvijenog u na­brojenih pet „omotača“.

Suprotnost, u logici: odnos između dva ko­ordinirana pojma koji se razlikuju više nego drugi koordinirani pojmovi koji potpadaju pod isti viši pojam. Također: odnos između dva suda, i to u užem smislu odnos između univerzalno-afirmativnog i univerzalno­-negativnog suda, a u širem smislu odnos između svak adva suda koji ne mogu biti istovremeno istiniti, a mogu (ali ne moraju) biti istovremeno neistiniti (npr. konjunktiv­ni i binegativni sud). Izvan logike: odnos između dva procesa ili zbivanja koji su usmereni jedan protiv drugoga i nastoje da jedan drugog negiraju, pri čemu pobjeda jednoga od njih nije siguma već postoji i „treća mogućnost“, to jest neuspjeh obaju i pobjeda ili nastanak nečeg trećeg.

Supstancija (gre. ousla, hypostasis; lat. sub­stantia), bivstvo, sutnost ili sopstvo, gotovo podudamo s pojmom supstrata (v.) i su­bjekta (v.), biće samostalno i samostojno kao nositelj svojstava, što stoji po sebi i za sebe za razliku od nečega nesamostojnog što bitkuje samo u drugome i po njemu kao svojstvo, pripadak, prigodak ili akcidencija (v.), ono postojano u odnosu na njegova promenljiva stanja. Kao prva na Aristotelo­voj tablici kategorija (v.) ona svojim središnjim položajem u kategorijalnom bitku uspešno svladava staru opreku postojanoga i promenljivog. Pobliže Aristotel razlikuje između prve (substantia prima) i druge (sub­stantia secunda) supstance. Prva je sup­stancija svagda pojedinačno konkretno biće kao samostojni nositelj promenjljivih sta­nja ili akcidencija, dok je druga supstancija njezina opštenita bit (v.) po kojoj biće jest što jest i ostalim je kategorijama suodređeno bivstvo. Taj se ontološki ustroj očituje i u logičkoj strukturi suda S-P, te se druga supstancija (npr. čovek) može izreći o prvaj (npr. Ivan), dok se prva supstancija više ne može izreći ni o čemu drugome, jer je kao samostojna pojedinačnost ono poslednje izrecivo. Aristotelovsko shvatanje određuje i srednjovekovnu tradiciju sve do Novoga veka, kada pojam supstance sve više biva istovjetan s pojmom misaona subjekta u duhu metafizike subjektivnosti: mišljenje = bitak, te se stari pojam supstance po­stepeno rastvara u njegovu funkciju. Tako Descartes shvata supstanciju kao biće koje­mu za njegov bitak nije potrebno nikakvo drugo biće, ali uz nestvorenu supstanciju uvodi još dve stvorene: mišljenje (res co­gitans) i protežnost (res extensa) kao njegov objekt. Spinoza poznaje opet samo jednu supstanciju, Boga ili prirodu, dok su mišlje­nje i protežnost samo njezini atributi, a Leibniz prihvaća neograničeno mnoštvo di­namički određenih supstancija ili monada kojima vlada „prestabilirana harmonija“. Za Humea pojam supstance potiče iz navike spajanja zamjedaba, pa se tako tradicionalni pojam supstance dalje raspada. U Kanta se pojam supstance također ograničava na moguće iskustvo kao ono „postojano u po­javama“ (1. Analogija iskustva), tj. ona više nije samostojno biće kao podmet, nego kao „fenomen“ samo „predmet“, pa tako i sam odnos supstancija-akcidencija već figurira kao kategorija relacije pod imenom „subzi­stencija-inherencija“. Ta se tendencija u njemačkom klasičnom idealizmu samo po­jačava, te sve bitne značajke stare kategorije supstance sada dobiva transcendentalni subjekt. Tako je u Fichtea supstancija sin­tetičko jedinstvo akcidencija i poima se na­pokon kao subjekt ili Ja koji svojom sinte­zom „postavlja“ sve realno ili celokupnu predmetnost kao Ne-Ja. Takvo shvatanje dalje razvija i Hegel, pa je supstancija za njega samo neposredan način bitka apsolut­nog, koje u svojoj zbiljnosti i dialektičkom samorazvitku biva i samo sebe poima kao subjekt. Rastvaranje pojma supstance u funkciju nastavlja se i u modemoj logici i prirodnoj znanosti.

Supstrat (Iat. substratum = podložan), postojana podloga neke stvari ili pojave, ali sam nema svojstava, jer se ona javljaju tek u konkretnoj pojavnosti toga supstrata. Po­jam koji je već od Jonjana, a narotito EIea­eana, ušao u fuozofiju i u znanosti uopšte, i ostao sve do danas osnovni pomoćni po­jam.

Sveduševnost (njem. die Aubeseelung), me­tafizički pojam koji svemir i sve pojave u njemu tumači kao očitovanje duševnosti, duševne supstance koja je bit svega. Nema mrtve materije. Pojam se javlja već u primi­tivnim religijama koje u Ijudima i stvarima nalaze duhove (v. animizam). Kasnije u sta­rogrčkoj filozofiji kod Jonjana, koji smatra­ju da je pratvar (v.) prožeta dušom (oduševena) a u renesansnoj filo­zofiji u panpsihizmu (v.), koji sve pokretne sile svesti i stvari smatra duševnim.

Svest (lat. conscientia, gre. slnesis), 1) u na­rodnom govoru stanje budnosti, prisebno­sti, punog raspolaganja duševnim moćima (usp. izraze: „biti pri svesti“, „izgubiti svest“); 2) posebna doživljajna, udešenost prema toku vlastitog doživljavanja, koja taj tok prati kao znanje o njemu, kao njegova registracija, pažnja i nadzor nad njim. Svest u tom značenju, kao superponirani do­ziv!jaj („akt nad aktom“), nije uvek jednako prisutna u našem psihičkom životu; mnogi se doživljaji odvijaju u jednoj jedinoj razini, a za neke se tek naknadno, retrospektivno, u „pamćenju“ otkriva da su bili svešću re­gistrirani. Zbog toga se govori o više ili ma­nje svesnim, podsvesnim, pa i nesvesnim doživljajima (v. podsvest); 3) isto što i doživljavanje uopšte, sveukupnost psihičkih procesa, subjektivni život neposredno znan samo pojedincu pomoću samoopažanja (in­trospekcije); 4) fundamentalna ontološka kategorija: subjektivni bitak, subjektivni oblik (način) postojanja, kojemu se u različitim filozofskim sistemima daje različito ontološko značenje tako da se svest određuje: a) kao jedini, isključivi, sveopšti oblik bitka (subjektivizam, idealizam), b) kao rav­nopravan uspoređan korelat materijalnom (objektivnom) bitku (dualizam), c) kao jedan od osnovnih fenomenalnih modaliteta je­dinstvenog, u sebi nerazlučivog (bivstveno „indiferentnog“) bitka (apsolutni, indiferen­ciski, emergenciski monizam), d) kao se­kundarna, nesamostalna (zavisna), evolutiv­no uvetovana manifestacija primarnog objektivnog (materialnog) bitka, „subjektiv­ni odraz objektivne stvarnosti“ (materijali­zam); 5) trajna duhovna prisutnost nekih normativnih motiva, socijalnih, političkih, estetskih i dr. načela i težnja („narodna svest“, „partijska svest“, „umetnička svest“). U ovom poslednjem značenju svest se često pripisuje ne samo pojedincu nego i koiektivima, istorijskim epohama, kultu­rama itd.

Svjetska duša (lat. anima mundi), kosmološko učenje o duši sveta. Kao što čovek ima dušu, pa prema tome svest i razumnost, tako su neki filozofi i kosmosu pripi­sivali duševno-umni princip po kome se oblikuje nužnost i razložnost događanja ko­je se ne može protumačiti samo prirodnim silama. Na osnovu svjetske duše izražavao se na različite načine problem jedinstva sveta. Na primjer, Plotin je kosmos nazvao simpatija (ne u psihološkom smislu). To znači da se svako delovanje, ma gde bilo, osećs i prenosi i na druge delove kosmosa. Duša kao nepersonalni princip prožima čitav kosmos a ujedno je i izvor nastanka svih pojedinačnih duša. Kod Platona i stoika svjetska duša (pneuma) je aktivna i pokretačka sila svemira. Učenje o svjetskoj duši suprotnost je materijalističkom shvatanju zakonitosti svemi­ra.

Svrha (grc. telos, lat. finis), cilj, tj. predočeno odnosno zamišljeno stanje na koje je uprav­ljeno ljudsko htenje, voljno delovanje, da bi ga ostvarilo. U tom smislu svrha se shvata kao (svršni) uzrok (v.), motiv (v.) za delatnosti i promene koje dovode do njena ostvarenja kao posljedice. Uz pojam svrhe veže se pojam sredstva (v.) koje je „svrsishodno“, „svrhovito“, ako se njime doista ostvaruje svrha na najjednostavniji i najsigumiji način; u protivnom ono je nesvrsishodno pa čak i uzaludno. a svrha promašena. Međutim, nije svako moguće svrsishodno sredstvo opravdano s moralnog gledista, iako bi se radilo o izrazito vrednim svrha­ma. Odnos je sredstva i svrhe ne samo ko­relativan nego i relativan: sredstvo se može shvatiti kao bliža svrha, a svrha kao dalje sredstvo za još dalju svrhu ild., imajući u vidu neke vrhovne svrhe (samosvrhe), odnosno neku poslednju svrhu.

Svrhovitost, finalitet, svrhovita udešenost stvari. stanja, zbivanja i delovanja. Izraz se može pojaviti u ovim značenjima: 1) imanentna odnosno subjektivna svrhovitost, koja proizlazi iz naravi onih bića koja se više-manje svrhovito iživljavaju svojim stremljenjima, potrebama, nagonima, volj­nim činima, što se naročito ispoljuje kod čoveka; 2) transcendentna odnosno objek­tivna svrsishodnost koja bi bila od neke ap­solutne metafizičke sile usađena u stvarnost i bića u njoj, bez obzira na to jesu ili ona toga svesna. U tom smislu spominje se i antropocentrička svrhovitost, po kojoj bi čoveku bilo namijenjeno da bude stecište i korisnik svrhovite udešenosti sveta. Po­sebno je pitanje znanstvenog istraživanja kako se pojavna (fenomenalna) svrhovitost u pojedinim očitovanjima prirode može svesti na mehanicki kauzalitet, odnosno razvojnu dinamiku stvarnosti, te tako inter­pretirati kao zapravo prividna.

Štastvo, v. kviditet.

Šunyaci (sansk.) i sunnata (pali), ispraznost ili ništetnost shvaćena kao osnov egzistencije. Stav karakterističan za spoznajnoteorij­ski idealizam (šunyata-vada) u budizmu, osobito u mahayana školama gde je princip ništavila opširno razrađen sa stanovišta dialektičkog negativizma kod Nagargjune (2. st. n. e.) i u „metafizici spoznaje“ (pragjna­paramita) koja od njega polazi. Tu nalazimo klasično razjašnjenje pojma „isprazno“ ili „ništetno“ (šunya) srodnim pojmovima bezobeleženosti (animitta) i neprionljivosti (apranihita). – Dialektički negativizam nije izrazito svojstvo izvorne Buddhine nauke, iako je stav ništetnosti tu izražen u određenom spoznajnoteorijskom kontekstu. ­Na pitanje: „u kojem se opsegu svet naziva praznim?“- Buddha odgovara: „Uto­liko što mu je isprazno samosvojstvo (at­man) ili ono što mu je samosvojstveno… Oku, tvarnom obliku, vidnoj svesti, vid­nom utisku, svemu je tome isprazno samo­svojstvo i ono što mu je samosvojstveno“ (Samyuttanikaya, IV, 54). Isto se kaže za ostale osjetne organe, uključivši razum (ma­nas). Na drugim se mjestima kvalificira kao isprazno pet ogranaka fenomenalne egzi­stenclJe (v. khandha). – Na pitanje: „Što je sloboda prazne svesti?“ – Buddha odgo­vara: „Ono čemu je isprazno samosvojstvo ili što mu je samosvojstveno naziva se slo­bodom prazne svesti“ (Magjgjhima-nikaya, 43). Za onoga tko je postigao nirvarm Bud­dha kaže da mu je „pasnjak (tj. područje osjetne svesti) praznina“ (Dhammapada, 93). U izjavama ove vrste svodi se transcen­dentni subjekt (atman) na funkcionalnu svest (kriya-ćitta). Buddhino se stanovište redovno naziva „pozitivističkim“ nasuprot mahayana dijalektici koja prelazi u izraziti metafizički negativizam izražen stavovima ove vrste: „Obrat svih sastojaka bivanja pro­izvod je njihove uzajamne delatnosti“ (La­litavistara, XUI, 101). Prema tome, prirodna i moralna zakonitost (karman) „proizlazi iz diskriminativnog mišljenja“ (Candrakirti), a to znači da je pojavni svet kao samsara ili maya (v.) isto toliko nerealan kao i njegova suprotnost nirvana: „Iluzija i nirvana nisu dve različite stvari“ (Astasmasrika, u, 40). Zato i dialektičko mišljenje kao racionalno i diskurzivno predstavlja „skretanje s puta slobode, kad ga neki zamišljaju kao prostoran, dok mu drugi pripisuju prirodu ništa­vila“. Tako je „svet zarobljen mišlju“. Oda­tie se razvija treći stav negacije nihilizma: „Ne prianjaj uz pojam ništavila, nego sve stvari promatraj jednako“ (Sarah a, Dohako­sa, 12, 75 i 78). – Kineski budistički mu­drac Senhui iz škole tan (v. zen), upitan: „Što je ništavilo?“ – odgovara: „Ako kažeš da postoji onda sigumo pretpostavljaš obeležja čvrštoće i otpornosti, a ako kažeš da je to nešto što ne postoji, kakvu onda tražiš pomoć od tog pojma?“ – Zbog toga se i u mahayana školama, osobito kineskim, javlja potreba za drukčijim obeležavanjem ovoga polažnog ontološkog pojma: „Treba znati da se svi elementi (dharma, v.) ne mo­gu definirati rečima ni doseći mišlju, pa ih zato treba nazvati „zbiljski takvima“ ili „takvostima“ (tathata, v. tattva). – Među pr­vim strujama u ranom budizmu nalazimo i šunyata-vadi suprotan stav da „sve jest“ (sarvam-asti), po kojem glavna realistička škola dobiva naziv sarvasti-vada.

Tattva (sansk.), takvost, zbilja, ono što se ne­posredno uvida kao „to tu“ (tad, usp. Aristo­telovo tode ti) ili se kao bivstvo identificira s apsolutnom istinom (paramartha) osobito u vedantinskoj teoriji apsolutnog duha (v. „tat tvam asi“). – U samkhyi (v.) obeležje za 25 bitnih eIemenata pojavnog sveta, od kojih je prvi stvaralački duhovni princip puruša, a svi ostali pripadaju materijji (pra­kriti) kao subjektivna i objektivna obeležja njene prirode. To su: um (buddhi), individualna svest ili „faktor ja“ (aham-kara), ra­zum (manas) i pet osjetnih organa, pet delatnih organa (govor, zahvaćanje, hod, iz­mena tvari, održanje vrste), pet grubih eIe­menata materije (mahabhuta) – tj. zemlja, voda, vatra, zrak i eter – i pet profinjenih elemenata koji su prototip spomenutih pet grubih ili materijaliziranih supstancija. ­Budući da je ova klasifikacija najstarija u indijskoj filozofiji, prema njoj se redovno orijentiraju sheme ostalih sistema. Tako materijalističko učenje lokayata priznaje samo pet grubih elemenata kao osnovne. – U gjainskom učenju tattva je naziv za sedam osnovnih istina o životu i svetu: duša (gjiva), neduša (agjiva), priliv (asrava) karmičke tvari, vezanje (bandha) za egzi­stenciju koje proističe iz karmičke deat­nosti, odvraćanje (samvara) od svjetovnog interesa, dokončanje (nirgjara) i oslobođe­nje (mokša) od pojavne egzistencije. Učenje o elementima u indijskoj filozofiji transformira se relativno brzo u nauk o ka­   tegorijama (v. padmha).      Ve

„Tat tvam asi“ (sansk.): „to ti jesi“. Jedna od „velikih izreka“ (maha-vakya) vedantinske filozofije (usp. druge pod advaita), koja izražava panteistički identitet bivstva svakog individualnog bića ili parcijalne egzistencije sa samosvojstvom (v. atman) univerzalnog bitka (v. brahman). Izreka potiče iz „Chandgoya-upanišade“ (VI, 8 – 16), gde se na različitim primerima iz prirode (čovek, životinja, biljka, mineral, Ijudska svest) ilu­strira pouka: „Ono što je sićušna jezgra, to je svojstvo svega ovoga. To je bivstvo to je atman, to si ti, Švetaketo!“ – Schopen­hauer naziva ovu spoznaju „plodom najviše nauke i najviše Ijudske mudrosti“, a gornju izreku prenosi iz najstarijeg prevoda upanišada po prvi put u evropsku filozofiju ovim rečima: „Pred okom učenika prolazi niz bića, živih i neživih, a za svako se od njih izgovara nepromenljiva izreka, koja se zbog toga naziva formulom, maha-vakya… „Tat tvam asi“, što znači: „To si ti“.

Tendencija (Iat. tendere = za nečim težiti), sklonost, namjera, upravljenost nekog teženja, nekog duševnog ili istorijskog kretanja. U prirodnim se znanostima taj pojam uzi­ma kao antiteza mehanističkoj (v.) razvoj­noj teoriji.

Težnja, opšte naziv za doživljaje instinktivno­-emotivno-voljnog karaktera za koje je karateristično da su povezani sa zamišlju (predodžbom) nekog cilja. Ako je cilj do­hvatljiv i jasno, razumski određen, govori se o racionalnoj težnj (koja se konkretizira u činima htenja); ako je cilj neodređen, ne­realan, nedohvatljiv, govori se o čežnji, želji, prohtjevu; ako je emocionalni element vrlo snažno izražen, o žudnji, pohlepi. Iako lo­gička analiza težnje pokazuje njezino dvoj­stvo (težnja kao nagon-čuvstvo i težnja kao predoćivanje cilja), u realnosti psihičkog života težnje su vrlo jedinsrveni doživljaji; u njima se izražava iskonsko prajedinstvo osećanja i predočivanja, čoveka i sveta.

Thwasa (Iran), prostor ili eter, termin zajedničkog porekla s indijskim Akaša (v.). U starijim avestičkim tckštovima javljaju se prostor i vreme kao paralelni principi (v. zrvan). Postojale su, međutim, i škole koje su prostoru davale prednost pred vreme­nom. – Platoniear Oamaskios (koji se pred Justinijanovim progonima sklonio u Perzi­ju) spominje učenje nekih mazdaističkih teologa da je thwasa ili eter prvi pokretač i nosilac kružnog kretanja sveta (sfaira). ­Mezopotamskog gnostika Bardesana (2. st. n. e.) optuživali su crkveni oci da je pod uticajem iranskih Magijaca boga postavio u prostor i „prostor slavio rečima koje se dolikuju samo bogu“.

Telo (gre. soma; lat. corpus), u običnom go­voru u nas, prvenstveno Ijudsko telo a on­da svaka druga fizieka stvar. U velikoj reli­gijskog i filozofijskoj tradiciji javlja se svag­da u pojmovnoj svezi sa svojom suprotnošću, tj. dusom (v.). U odnosu prema tom suprotnom polu, odredivalo se kao „znak duše“ (pitagorejei), „zatvor duše“ (Platon i neoplatonici), „posuda duše“ (Ciceron), „or­gan duše“ (Stahl) ili u modemim varijanta­ma, „osnova“, „lik“, „izraz“ duše. Descarte­ s ovim dualističkim određenjem tela kao protežne tvari (res extensa) opet nasuprot duši kao tvari koja misli (res cogitans) pro­blem odnosa tela i duše postavlja se na nov način i ogleda se i u danas prevladavajućoj teoriji psihofizičkog paralelizma.

Totalitet (lat. totus, totum = cio, celina),   sveukupnost, celokupnost. U filozofiji: si­nonim za apsolutnost. Kao fundamentalni termin Hegelove filozofije i bitna oznaka apsolutne ideje, totalitet izražava potpunost univerzuma gde ništa nije ispusteno i svaki je član obuhvaćen u sistematsku celinu (v.) bitka.

Transcendencija (novolat. transcendentia = prekoračivanje granice nekog područja). U filozofiji: prelaženje granice mogućeg isku­stva, ono što je u sferi s onu stranu osetilnosti ili iskustva. Prelaženje iz „ovostra­nosti“ u „onostranost“, iz osjetnoga u nado­sjetno ili apsolutno. Što ide izvan granica svesti. Transcendencijom se kod nekih fi­lozofa naziva apsolutna zbilja – uzdignuta izvan i iznad svega relativnog i konačnog zbivanja. Kant smatta da se mišljenje transcendencijom zapleće nužno u nerešiva protivrečja (v. antinomije). U novijoj filozo­fiji, napose kod Heideggera, transccndenci­ja je prelaženje od pojedinačno-postoječeg u područje bitka (v.). suprotno: imanencija (v.)

Transcendirati (lat. transcendere), prelaziti iz jednog područja u drugo, a u filozofiji na­pose, preIaziti u sferu transcendentnoga (v.). Tako u spoznajnoj teoriji znači prelaženje spoznavanja u nešto od spoznajne svesti nezavisno ili u nešto što leži s onu stranu iskustva. U metafizici prelaženje iz prirode u natprirodno, iz konačnoga u beskonačno, iz uvetnoga u bezuvetno, iz predmetnoga u nepredmetno.

Trebanje, kao filozofski pojam (a uveo ga je u filozofiju 1. Kant) označava način voljne nužde, bezuvetnog zahtjeva, koji proizlazi iz same svesti kad ona hoće da ostvaruje vrednote. Nasuprot mehaničkoj ili biološkoj, dakle prirodnoj nuždi, koja determini­ra po neotklonivom zakonu uzročnosti sva prirodna delovanja, pa se neke promene moraju dogoditi, trebanje se javlja u slobodi Ijudske voljne delatnosti kao unutrašnji zadatak, kao imperativ bez ikakve vanjske pri­sile, koji valja ostvariti samo ako se teži za nekim određenim ciljem, za nečim vred­nim.

Tvorba (gre. poiesis, lat. productio), delatnost koja se obavlja izviođenjem, za razliku od činidbe (v.) koja se vrši ili izvršava, i za raz­liku od potonje ima svoju svrhu izvan sebe u izvedenu djelu, proizvodu ili tvorevini, kako se to očituje u radu (v.) i tehnici (v.). No činidbu i tvorbu razlikuje i osebujan vlastiti način spoznaje svake od njih: tvorbu vodi umeće (tehne) koje se dade naučiti i drugoga naučavati, dok činidbu vodi razboritost (v. phronesis) koja se postepeno uči samo vlastitim iskustvom, nema opštega pravila i svagda je primerena posebnoj kon­kretnoj situaciji. Zato i mladići mogu nau­čiti svako umeće poput znanosti matema­tike i logike, ali ne mogu tako naučiti raz­boritost i mudrost, jer je za to potrebno vlastito životno iskustvo i zrelost, kako to Aristotel ističe u svojem nauku o razum­skim ili dianoetičkim krepostima.

Tvomi uzrok (gre. to hodhen he arhe tes kineseos, lat. causa efficiens), pojam kojim se već od Aristotela označava delotvornost nečega, ono što proizvodi neku promenu u zbivanju. Ponajčešće izvanjski princip sile koji izaziva neku posljedicu, kakve bez toga delovanja ne bi bilo. Naziva se i delotvorni ili materijalni.

Um (Iat. ratio, franc. la raison, njem. die Vernnunft), u širem smislu sklop svih Ijudskih spoznajnih moći ili cak i skup svih duhov­nih Ijudskih moći, isto što i duh (v.). U užem smislu označava jednu od čovekovih spoznajnih moći, koja se obično suprotstav­Ija razumu (intellectus). U srednjovekovnoj filozofiji razum (intellectus) najčešće se shvata kao viša, a um (ratio) kao niža spo­znajna moć. U 18. st. taj se odnos mijenja. pa je kod Kanta već direktno suprotan. Um (njem. Vemunft) je postao šira i šisa, a ra­zum (Verstand) uža i niza spoznajna moć. Um, naime, obuhvata i osjetnost i razum­nost, a i mogućnost ideacije, stvaranja ideja. Dok razum analizira i pomoću svojih kate­gorija sistematski sređuje pomoću osjeta dobivenu građu, um uz pomoć svojih ideja unosi dimenziju dubine i više jedinstvo u razumski sređene pojmove. „Sva naša spo­znaja – kaže Kant – počinje od osetila, od njih ide razumu, a završava se kod uma iznad kojega se u nama ne nalazi ništa više što bi obrađivalo građu zora i podvodilo je pod najviše jedinstvo mišljenja“. Razum je za Kanta moć pravila, a um moć principa. Pomoću pravila razum unosi jedinstvo u pojave, a pomoću principa um unosi jedin­stvo u pravila razuma. Um se dakle nikad ne odnosi neposredno na iskustvo, nego na razum, pridajući njegovim spoznajama više „jedinstvo uma“. Unoseći više jedinstvo u razumske spoznaje, um se rukovodi svojim čistim pojmovima, „transcendentalnim ide­jama“ (v.). – Hegelovo shvatanje razuma i uma razlikuje se umnogome od Kantovog. Ali i za njega je um iznad razuma. Razum je za njega spoznajna moć kojom umrtvlju­jemo zbilju rasčlanjujući je na delove i fiksirajući te delove u njihovoj izoliranosti i apstraktnosti. Um koji ima svoju „dijalektičku ili negativnu“ i „spekulativnu ili pozi­tivnu“ stranu, pokazuje kako se ograničene razumskce odredbe same ukidaju prelazeći u svoju suprotnost i kako se ostvaruje kon­kretno jedinstvo tih odredaba u njihovu su­protstavljanju. Razlikovanje razuma i uma kao niže i više spoznajne moći održalo se u filozofiji sve do danas, samo što pojedini autori najčešće različito variraju i ušavršava­ju ili Kantovu ili Hegelovu distinkciju.

Upadhi (sansk.), kljucni termin Šankarine ve­dantinske metafizike; „nametnutost“ privid­ne pojavnosti sveta (v. maya) nad zbilj­skom biti stvari, koja je brahman-atman, tj. sveobuhvatni apsolutni duh. Razlog ovog nametanja, koje se tumači kao lažna iden­tifikacija ili translacija smisla egzistencije, jest metafjzičko neznanje (v. avidya). Ono se odstranjuje ispravnom spoznajom zbilj­skog identiteta svih stvari u metafizičkoj podlozi onkraj subjektivno-objektivnog rasepa svesti (v. advaita). lako je pojavnost iluzorna, teorija u upadhi pretpostavlja po­stojanje objektivnog. duha kao transcen­dentne podloge u Šankarinoj filozofiji. S tog se stanovišta Šankara bori protiv su­bjektivnog idealizma budističke filozofije svesti (v. vigjnana-vada), pa ističe po potre­bi i realnost maye. – Drugo obeležje Šankarine filozofije, koje odavde proizlazi, jest ekstremni intelektualizam koji proglašuje iluzornom i etičku vrednost djela. – Si­nonimi za upadhi su termini: adhyasa, aro­pa.

Utisak: 1) u Humeovoj empirističkoj spo­znajnoj teoriji utisci (impressions) su primarni doživljaji osjetnog ili čuvstvenog karaktera (slušni, vidni osjeti, osećaji Ijubavi, mržnje, požude itd.) koji se svojom nepo­srednošću i živošću („jačinom“) razlikuju od reprodukcijskih doživljaja, predodžba (ideas) s kojima pripadaju zajedničkoj kate­goriji svesnih sadržaja (perceptions). Ter­min utisak dugo se održao u osjetnoj psihologiji, ali u značenju užem od onoga koje ima kod Humea, označujući obično osjet ili percepciju. 2) Isto što i dojam: globalan, logički uglavnom neproanaliziran i jače emocionalno obojen doživljaj što ga u na­ma izaziva prvo upoznavanje nekog pred­    meta, ličnosti, situacije i sl.

Uticaj (Iat. influentia, influxus), uz svoje te­meljno i najopštije značenje kao delovanje nečeg na nešto u vrlo čestoj upotrebi u svakodnevnom govoru, upotrebljava se još i kao stručni termin u mnogim znanstvenim područjima. U filozofiju je kao ter­min ušao latinskim prevodom kasnoantičkog astrologijskog grčkog termina aporre (i aporreusis) u značenju uticaj zvezda (influxus steuarum) na zbivanje na zemlji kao i na ponašanje i delovanje Ijudi. U skolastici se javlja u formaliziranom značenju delovanja formaliziranog uzroka (influxus causae efficientis) dok se u renesansi obnav­Ija kasnoantičko značenje u smislu delova­nja okultnih sila astralnog porekla na (su­blunarna) bića. U novovekovnoj filozofiji preteže formalizirano skolastičko značenje u smislu delovanja nekog uzroka na nešto što nije uzrok sam.

Uslov (lat. conditio), uvet, određena okolnost o kojoj ovisi nešto drugo, „uvjetovano“ (lat. conditionatum). Takva uvjetovanost postoji u logičkom području (razlog – posljedak), kao i u realnom, stvamom svijetu, gdje su pojave uvjetovane različitim mogućim iz­mjenljivim uvjetima, a ponekad, stanovitim neophodno nužnim uvjetom (v. conditio si­ne qua non) bez kojega neka pojava nikako ne može nastati, a uz koji može, ali ne mo­ra nastati, ako ne pridođu još i drugi uvjeti. Na skupinu uvjeta neki potpuno svode po­jam uzroka (v. kondicionalizam, uzrok).

Uvjetovan, kondicioniran (lat.), onaj koji na­staje, jest i deluje pod određenim okolno­       stima, uvjetima (v.).

Uzročan, v. kauzalan. Uzročnost, v. kauzalitet.

Uzrok (lat. causa), objektivna stvama promena koja nužno dovodi do neke druge stvame promene (učinak, posledica), šta se produžuje u daljnjem uzročno-posledičnom nizu (kauzalni lanac). Pojedine vrste različitih uzroka označuju se kao pokretni uzrok, opstojani uzrok, svršni uzrok, spo­znajni uzrok (v. razlog), poticajni uzrok (v. motiv). Postoje pokušaji da se pojam uzroka isključi iz znanosti, te potpuno svede na pojam skupine uveta odnosno kompone­nata, a pojam učinka na pojam rezultante (v. kauzalitet, uvet, kondicionalizam).

Uživljavanje (njem. die Einfuhlung), vrsta doživljaja u kojem se odigrava pretežno emocionalno stapanje i poistovećivanje subjekta s određenim objektom. Već je J. G. Herder smatrao da mi sami uživljavamo unutamji život u neke oblike koje smatra­mo lepma, a Novalis govori o nestajanju suprotnosti Ja i Ne-Ja u čoveku koji je tako duboko prožet užitkom prirode da se oseća jednim sa prirodom. T. H. Vischer razlikovao je npr. patriotsko uživljavanje, u kojem prevladava svetla i razumska sim­bolika, od umetničkog uživljavanja koje ne pripada svetu razuma već „tamnijim slut­njama životne ćudi“. H. Lotze naglašava da „nijedan lik nije tako opor da se u nj ne bi znala uživeti naša fantazija“. Najznačaj­niji je predstavnik teorije uživljavanja Theodor Lipps koji kaže da je uživljavanje opštiji proces a ne samo estetski, ali, dok u običnom životu ima mnogo okolnosti koje ga sprečavaju, u umjetnosti je on bez ostat­ka i savršen. Estetsko je uživljavanje potpu­no zbog toga jer sve ono što umjetnost pri­kazuje ima za svakoga od nas vlastitu vrednost i zbilju. Umjetnik, otklanjajući sve sporedno, olakšava uživljavanje, te je kod svakog estetskog sviđanja na kraju reč o uživljavanju (Einfuhlen) „našeg Ja i njego­vog unutamjeg aktiviteta u objektivno dane dojmove“.

Vaišešika (sansk.), jedan od šest daršana ili skolastičkih sistema u indijskoj filozofiji. Naziv je izveden iz reči višeša = specifičnost. Vaišešika je prema tome učenje koji se bavi specifičnim obeležjima elemenata pri­rode. Karateristično je njegovo učenje o atomima i sistem kategorija. Tradicionalni osnivač je Kanada („koji jede atome“) Kašyapa, autor . Vaišešika-suttra., sažetih izreka kojima nisu sačuvani prvobitni komentari. Konačni skolastički oblik sistemu, osobito nauci o kategorijama, dali su komentatori Čandramati (5. st. n. e.) i Prašastapada (6. st. n. e.). – Kao i ostale filozofske škole, vaišešika polazi od učenja o 5 elemenata: zemlja, voda, vatra, zrak i eter. Objektivne osobine tih elemenata jesu: čvrstoća, tečnost, toplina, kretanje i prostornost. su­bjektivne su im osjetne osobine: oblik, okus, miris, opip i zvuk. Kasnije je učenje o elementima zamijenjeno učenjem o sup­stanciji kao kategoriji koja obuhvata 9 vr­sta: zemlja, voda, vatra, zrak, eter, vreme, prostor, duša i psihički organi. – Za raz­liku od većine drugih filozofskih sistema, osobito samkhye, s kojom se ovo učenje o prirodi razvija paralelno, vaišešika naučava da su atomi večni i nepromenljivi po svo­jim obeležjima. – Vaišešika zastupa spo­znajni realizam. Prema starijem učenju sva­kom spoznajnom sadržaju odgovora nepo­sredno neki realni korelat. Pri tom su obeležja elemenata shvaćena kao inherntni materijalni sastojci. Kasnije učenje o katego­rijama modificira taj naivni realizam. Os­novna shema obuhvata 6 kategorija (padar­tha): supstancija, osobina, kretanje, opštenitost, posebnost i inherencija. Odnos je među kategorijama takav da je supstancija „no­silac“ ostalih četiriju kategorija, čiji je odnos prema supstanciji određen kao inherencija (samavaya). Na principu inherencije osniva se kauzalni odnos među stvarima koji, međutim, postoji samo unutar prvih triju ka­tegorija. – Suprotno vedanti, vaišešika zastupa učenje o pluralitetu duša (atman). No­silac duše i preporađanja je psihički organ (manas). – Svet izgrađuju zajedno materijalni elementi svojim atomskim treperenjem i duše svesnom delatnošću (karman) svojih organa. – Cikličko nastajanje i ne­stajanje svjetova tumači se na osnovu opšte indijske kozmogonije (v. kalpa). Iskonska pokretna snaga pri tom je „nevidljivo“ (ad­rišta), pokretna moć koja se ispoljava u duši.- Učenje o kategorijama razvija u indijskoj filozofiji uz vaišešiku osobito logička škola nyaya (v.). Ove su dve škole usko poveza­ne, pa se velikim delom nadopunjuju.

Važenje, filozofijski pojam koji se u svom punom značenju počeo upotrebljavati tek u novijoj filozofiji, a zapravo ga je u filozofiju uveo uz Bolzana H. Lotze, označujući nji­me bit istina i vrednota. lstina važi bez ob­zira na to spoznaje li je tko i priznaje ili ne, pa je prema tome u svojoj opstojanosti neovisna o konkretnom, individualno­-genetičkom mišljenju. 2 x 2 = 4 spoznaje li to netko ili ne, bili Ijudi toga svjesni ili ne. Drugim rečima, Ijudska svijest ne stva­ra istine i vrednote nego ih nalazi, otkriva, opnosno priznaje, te ono prema tome važe neovisno o svijesti. – Polazeći od te činjenice neki su filozofi istine i vrednote, odvajajući ih od fizičke i psihičke zbilje, smje­stili ontološki (v.) u „treće carstvo“ i tako stvorili opet jedan novi aspekt platoničkoga idealizma. Badenska škola u važenju („GeIten“) nalazi način postojanja ideja, istina i vrednota. – No termin važenje, pored ovog ontičkog značenja, može imati spoznajnoteorijsko značenje, pa se tada njime određuje objektivna nužnost priznavanja nekog suda, neke isti­ne. Važenje u psihološkom smislu ima drugačije značenje. (v. „osećaj manje vri­jednostic“)

Višištadvaita (sansk.), „kvalificirani moni­zame“, naziv za filozofski nauk Yamune (10. st.) i Ramanugje (11. st.) koji se unutar ve­dinske filozofije najviše približav dualiz­mu i najviše se razlikuje od Šankarina mo­nizma apsolutnog duha (v. advaita). Sanka­rin nauk 0 univerzalnom identitetu spo­znajnog subjekta (atman) protivi se prema Ramanugji činjenicama psihičkog iskustva. Spoznaja je nužno vezana za „moj subjekte (mam-atman) kao svijest „ja spoznajem“ (aham anubhavami = „ego cogito“). Kad bi subjekt spoznaje bio univerzalni atman, on­da bi se i spoznaja javljala u obliku istovre­menosti sveopšteg znanja, a ne bi nastajala u slijedu postepcnosti, ne bi bila kvalifici­rana (višišta) odnosom na ograničenost mog individualnog spoznajnog organa (manas). Dalje ova škola razlikuje manas kao organ misljenja od atmana kao subjekta spoznaje, prigovarajući marerijalistima da ne uviđaju tu razliku. Kad te razlike ne bi bilo, kad bi svest bila rezultat pojedinačnih materi­jalnih promjena, onda bi nastajala u česti­cama pa bismo imali percepciju mnogih „ja“ mjesto identiteta svijesti. – Ramanu­gjin je princip da ne priznaje nijedno uče­nje koje „ne potvrđuju činjenice“ unutrašnjeg iskustva. – Problem dualizma u in­dijskoj filozofiji nalazi svoj klasični izraz kao problem 2rascjepa-nerascepa“ (bheda-b­heda) subjektivno-objektivne prirode. Ni Ramanugja ne negira upanišadski monizam (v. advaita) u potpunosti, nego ga sarno re­lativizira svojim kvalifikacijama osnovnih pojmova.

Vigjnana (sansk.) i vinnana (pali), svest ve­zana za pojedina područja osjetne spoznaje; doslovno „razaznavanje“. U tom se smislu kao termin izveden iz korena gjna-, „zna­ti“, može adekvatno prevesti i stručnim ter­minom gnozia. – Osobito se u budističkoj klasifikaciji 18 elemenata osjetnosti (v. dha­tu) jasno razlikuje šest područja osjetne svesti. – u idealističkoj metafizici (v. vigjna­na-vada) odgovara izrazitije grčkom terminu gnosis.

Virtualiter (Iat. virtus = snaga), što opstoji samo latentno ili potencijalno (v.), ali što se pod izvesnim uvetima može manifestirati (v. realiter).

Verovatnost (Iat. probabilitas) je srednji stu­panj izvesnosti koji Idi između potpune izvesnosti da će nešto nastupiti i da mora nastupiti, i puke mogućnosti. Verovatnost se sastoji u očekivanju da će se nešto do­goditi obzirom na dosadašnje iskustvo ali ne isključuje da se to ne dogodi, odnosno da ne nastupi nešto drugo od očekivanog. Pojam verovatnosti je značajan u novom teorijsko-fizikalnom mišljenju (npr. Heienbergov princip neodređenosti).

Volja, naš termin (sa sinonimnim paralelama u različitim jezicima: lat. voluntas, grč. bu­lesis, njem. Wille itd.) kojim su obuhvateni psihički procesi neposrednije vezani uz smišljenu (namjernu, svesnu) aktivnost. Među „voljnim“ procesima koji su vrlo različite prirode i intenziteta, mogu se razliko­vati dve osnovne faze: motivacija (javlja­nje, osveštavanje i vrednovanje idejnih sadržaja i afektivnih pobuda koje su usmerene prema izboru i oblikovanju sheme buduće aktivnosti te se doživljavaju kao pokretači – „motivi“ njene realizacije) i odlu­ka (bitno „voljni“ čin kojim se aktivni su­bjekt identificira s nadmoćno motiviranom shemom aktivnosti i angažira svoje psihofizičke energije za njeno ostvarenje). Peripa­tetsko-skolastička psihologija smatrala je volju – uz razum – glavnom „moći“ Ijud­ske duše i definirala je kao -razumsku tez­nju prema dobru (vrednosti) uopšte.. Novi oblik pitanja o „slobodnoj volji“ javio se on­da kada je mehaništičko načelo „opšteg kau­zaliteta“ bilo u prirodnim znanostima prihvaćeno kao isključivi eksplikativni princip za sva zbivanja u prirodi (v. sloboda). U ne­kim filozofskim sistemima „volja“ kao sveopšti princip bitka ima ontološko znače­nje.

Vrsta (lat. species), 1) u logičkom smislu: vrsni pojam koji obuhvata slične, ponekad upravo individualne pojmove, te je zajedno s drugim (srodnim) vrsnim pojmovima podrediv rodnom pojmu. Međutim, neki vrsni pojam može se shvatiti kao rodni po­jam u odnosu na niže podređene mu poj­move (v. rod, rodni pojam). Za definiciju (v.) nekog pojma važno je ustanoviti njego­vu vrsnu razliku (differentia specifica) od ostalih istorodnih pojmova; 2) u biološkom smislu: najniža grupa sličnih i neposredno srodnih individuuma koji se međusobno rasplođuju (tzv. prirodna vrsta). Unutar vr­ste mogu se razlikovati podvrste, varijeteti, pasmine, sorte, što pored ostalog upućuje na promenljivost vrsta.

Zamjećivati, V. percipirati.

Zbilja, celokupnost svega što jest, svega što doista opstoji, svega što je zbiljsko (v.); a suprotno onome što je samo moguće (po­tencijalno) ili samo prividno, ili tek produkt mašte – suprotno, dakle, onome što se samo pomišlja te je nezbiljsko. Širi je pojam nego stvarnost (v.), jer osim svih postojećih stvari obuhvata i sve doživljaje svesti, koji također imaju obeležje zbiljske iako su samo duševne opstojanosti. Neki filozofi upra­vo ovom području zbilje [mišljenju (cogito) svesti) daju prvotno, neposredno, apsolut­no značenje, a stvarima i stvarnosti uopšte drugotno, posredno, relativno značenje… Kako zbilja – a to je sve zbiljsko – obuhvata stvarnu i duševnu opstojanost, ona ni­je nikad nešto gotovo i završeno, nego nešto što nastaje i stvara se. To je sadržano i u latinskoj reči actualitas koja izražava pojam zbilje, a sam je pojam preuzet od Aristotela.

Zbiljsko, ono što doista jest kao pravo, bitno i istinito, a suprotno je onome što se samo pričinja ili što bi tek moglo da bude; ono što postoji nezavisno o našem znanju i pre­dodžbi.

Zbivanje, svaki uzajamno povezani vremen­ski slied događaja u prirodi, društvu i po­vesti, premda se pojmom zbivanja prvenstveno određuje toek povesnih dogadaja koji proizlaze iz povesnosti same povesti (v.). Za znanosti je u svakom zbivanju od primarnog interesa pitanje slijeda dogadaja ili zgoda: zbiva li se taj sled prema nekom ritmu koji se ponavlja i može li se utvrditi pravilom ili zakonom, ili je tok zbivanja haotican? Filozofija se pak svagda pita do­gađa li se zbivanje prema nekim uzrocima te je kauzalno determinirano, ili prema ne­koj svrsi kao finalno kretanje, i naposljetku: ima li zbivanje smisla ili je besmisleno?!

Znanje (njem. das Wissen), rezultat spoznaje (v.), objektivno zasnovana uvjerenost u isti­nitost nekog suda ili sudova; također: sud ili skup sudova u čiju je istinitost netko s pravom uvjeren. Neki filozofi ne razlikuju spoznaju i znanje, a neki ističu da je spo­znaja delatnost ili proces, a znanje rezultat toga procesa. Neki filozofi ne prave razliku (ili čak direktno tvrde da se ne može praviti razlika) između znanja i istine. Oni koji provode tu razliku ističu da o znanju ne govorimo uvek kad netko nešto istinito tvrdi, nego samo onda kad je onaj koji tvrdi siguran u istinitost toga što tvrdi i kad ujed­no ima pravo da bude siguran u to. Pojam znanja suprotstavlja se ne samo pojmu „neznanja“ nego i pojmovima „mnijenje“ (v.) i „verovanje“ (v.).

Zor, v. perpepcija.

Zorno, oznaka za sve ono što je neposredno zahvaćeno osjetnim organima.

Zrenje, filozofijski termin kojim se provode neki strani izrazi donekle različitog znače­nja: gre. theoria, lat. intuitio (franc. intuiti­on) i contemplatio (contemplation), njem. Schau (Schaung). U filozofskom kontekstu zrenje se redovito, kao izravno (neposredo­vano i neposredujuće) „motrenje“ osjetnih ili logičkih „likova“ (oblika, biti) suprotstav­Ija „diskurzivnim“ (analitiekim i sintetičkim) procesima suđenja, zaključivanja i sl. Termin se najčešće javlja u okviru fenomenoloških razmatranja („bivstveno zrenje“ = Wesensschau) ili kao domaća zamena za reč „intuicija“. Izraz zrenje treba razlikovati od izraza „zor“ koji redovito ima psihološko značenje (sinonimno značenje izraza „percepcija“), a upotrebljava se kao prevod njem. reči Anschauung i u filozofskom smislu (Kantovi „čisti zorovi“ prostora i vremena).

Želja (lat. voluntas), tendencija postizavanja nekog cilja, stvamog ili zamišljenog (stanja, situacije, predmeta), povezana s emocionalnim doživljavanjem. Faktori želje jesu mo­tiv, predodžba cilja i sam izbor. U metai, psih. voluntarizam.